Atuqpa Chupan ruwaqkunapa siminku

IMANASQAM RUNASIMIPI QILLQANCHIK?

Atuqpa Chupan paqarichiqkunaqa musuq pachamanmi yaykuchkaniku, chaymi 9 (2026) yupamanta riwistanchikqa digitalnintakamaña purinqa. Kunanmantapacha runasimipi qillqakunaqa maypipas aswan riqsisqam kanqaku, llapa runasimi rimaqkunawanpas chaylla tinkunakunanchikpaq.

Ñam chunka pichqa wataña Atuqpa Chupan rikurimusqanqa, achka qillqaqkunatam riqsichirqa qillqankutapas kallpachaspan. Chaynallataq runasimimantapacha yuyaymanaypaq hamutaypaqpas musuq ñankunata kichastin runasimipi literaturatapas aswan qapaqchaspan. Chaymi kay musuq yupa digitalnintakamaña purinanpaq kutimanta tapupakurqaniku “Imanasqam runasimipi qillqanchik?” nispa, “Hinallaraqchuch kay riwistapa hatun musquyninta purichichwan?” nispapas. Atuqpa Chupan munayninqa mana taniq kallpawanmi llamllarichkan runasiminchik chiqaq chaninchasqa qispinankama.

Wakin qillqaqkunapa runasimipi qillqaymanta yuyaymanasqanku yachayta munaspaykum “Imanasqam runasimipi qillqanki?” tapukuyta haywarqaniku. Kaymi paykunapa hamutayninku:

Fidel Almirón Quispesivana

Ñuqa runa simipi qillqani, unayña. Iskay waranqa chunka tawayuq watamanta (2014), chay pachapim harawita qillqaspa qallarirqani. Ñuqaqa runasimiwan paqariq kasqaypim, mana qichwa chinkananta munaspa qillqani. Hinaspam, harawipi, willakuypi, aranwapi, t’aqwisqa yachaypi, yachachinapaq mayt’ukunapi runa simita llanllarichini. Ñuqanchik, mana chayta rurasunchikman chayqa, ñawpa machunchikkunap siminmi chinkapunman. Runa simi qillqakuptinqa, anchatam mirarichisun.

Rosa Maria Ancco Hurtado

Kay tapuykuymi kay qipa punchawkunapi umaypi mullupallawan. Aswanqa kutichillani, Imaynanpitaq mana kay simiypi qillqaymanchu? Uchuychaymanta pachan anchata hawa runakuna ‘‘allinta rimay’’ niwaqniy kay simiypi rimallaptiy, hinallataq ñuqapas upallakuq karqani. Ichaqa, umanchaptinchikqa chay upallakuypin ancha riqsiykuna, ruwaykuna, musyaykuna chinkakun, hinallataq rimaqninkunapas usuchisqa kallanku. Simiqa riki llaqtakunapa kawsayninmi. Chayrakum qillqani, riksiyninchiqkuna runasimichikpi takyachinapaq, allin chaniyuq simihina kallpachakunanpaq hinaspa rimaqninkunapas kikin siminpi likanankupaq, willakuykunawan rikchakuspa.

Elvia Andia Grageda 

¿Imarayku quechua qillqayman manchikusunmanrí? Wakin jatuchiq simikunaqa wawamantapacha simi qillqariyta qhatirichinku; juch’uy p’anqachata, siq’ikunata, takiykunata, jawariykunatapis purichinku. Wawa jatunyasqanmanjina simi qillqariypis yaparikun, machuyaptinkutaqri sumaqtaña mama siminkuta uyarinku, parlarinku, qillqarinku ima. Quechua siminchiktaqri mana parlayllawan sumaqta sinchiyachisunmanchu, qillqaywanpuni yaparisunman. Qillqayqa jamuq runapaq qhiparikunman. Quechuanchiktaqa tukuyninpi sinchiyachinanchik kachkan ukhuta saphichakunanapaq.

Edison Borda Huyhua

Ñuqam Pueblo Libre llaqtamanta, Villa Kintiarina, La Convención, Cusco suyumanta kani.
Kunan pacha llaqtanchikpa yuyaynin sunqunchikpi sapinchakunanpaq qichwasimipi qillqani. Hinallataq, ayllunchikpa riqsiyninkuna hamutayninchikpi huntananpaq qillqani. Tayta mamanchikpa yachaynin warmakunapa yuyayninman qispinanta munaspaymi qillqayta awani. Wawasiminchik qipa wiñay warmakunapa siminpi kawsananpaqmi qillqayta rimanichini.

Nonato Rufino Chuquimamani Valer

Ñuqam kani yachachiq Nonato Rufino Chuquimamani Valer, paqarisqanitaqmi Azángaro llaqtapi. Tayta mamaypa siminqa qhichwa, kaqllataq hatun taytaykunap, hatun mamaykunap siminpas. Paykunap allin uywasqanmi ñuqapas qhichwa simitapuni apaykachakuni. Atuqpa chupanman rikch'akuq wak qillqasqakunata huk llaqtakunapipas paqarichinanchik, chaymi allin kanman; chaywanmi llapan ayllunchikkunata yupaychasunchikman. Napaykuykichik. Kaynillantam qillqamuykichik. Waliqlla.

Luis Eudes Escobar Chile

Ayaviri, Melgar, Puno
Ñuqaqa Inca Garcilaso hinam mamaypa qhutunpi wawaymantapunim runasimitaqa rimayta atiqarqani. Ichaqa qillqayta qallarirqani wayna kaspaña. Harawikunatam paqarichirqani, mana normalización escrituraria nisqakunata yachasparaq, chaykunatataqmi hatun p’unchawkunapi harawirirqani. Riwistakunapi imam wakin harawi paqarichisqaykunaqa riqsirichikurqan. Kunanqa runasimipi qillqani, yachaykuna tantasqayta riqsirichinaypaq, yachaqaq utaq yachachiq masiykunaman yacharichinaypaq, llaqtaypa kawsayninkuna mana chinkapunanpaq.

Avelino Gonzales Contreras

Yahuarí sutiyuq llaqtapi, Talavera distritopi paqarimuq.

Runasimipi qillqayqa, nachu tayta mamanchikkunapa yachaynin, sunqun, kawsakuyninpas chaninchaspa mallwarichiymi; llaqtanchikkunapa yuyayninmi. Wawa kasqanchikmanta pacha, tukuy ima yachaykuna, ruraykuna, ñakarispa qispiykunatapas musyaspa lliw tiqsi muyu runamasinchikkunaman riqsichiymi, kikinchikpa kawsayninchikmanta hamutaspa aswan kallpawan hawka kay maskaymi. Runasiminchik qillqayqa urqukunapa wayranwan, mayukunapa takiyninwan, pacha mamapa quñi samayninwan kawsaqpura uywanakusqanchikmanta yuyarispa sunquchakuspa ima, qipa wiñaykunapa umanpi sunqunpipas mallwarichiymi.

Judith Amarantha Huiza Soto

Ñuqaqa runasiminchikpi qillqani mana sapiyta qunqanaypaq. Chaynallataqmi llapa aylluykunawan rimaykullanaypaq. Hatun yachachiqkunata riqsiykunaypaq, llapa yachachisqanta yacharinaypaq, yuyarinaypaq, yachachinaypaq, hamutanaypaq, chaynallataq hukkunapas yachapakunanpaq. Runasiminchikpi qillqayqa ancha allinmi kan, piqanchikpas intihinam kancharikun umanchikpi, sunqupas kusisqalla yuyarin qayka niraq willakuykunata, chaynapi qillqani.

Ariruma Kowii
Ima shina, Tamia kipa, hieakuna, yurakuna, kirukuna wiñan; shinallatak, ima shina, Yaya Illapa, urnashka kipa, kallampakuna Wacharin, shinallatak, Ñawpa, ñawpa pachakunapi, yachana wasipi (escuela) kakpi, runa shimipi killkankapa kallarirkani, chay pachakunamanta ñukapak kawsaypika, yaku shinami kan, ñukata kawsachin.

Luci Lema Otavalo (Ecuador)

Ñukapak kichwa shimita rimay, kichwa shimita killkay ñawpa mamataytakunapa yachayta, shunkuyayta katichimi kan. Allpa rimay, mayu rimay, urku rimay laya ñukanchi kichwakunapa rimaypash uyarina kakpi kichwa shimita rimani tukuy shunkuwan. Shinallata ñukanchik runashimipi tukuy ñawpa yachaykuna kawasak kakpi, ñukanchi runa kay ama wañuchun, ama ima kanchikta kunkankapak. Ñuka mama taytakunapak yachayta shayachinkapak.

José Carlos Olazábal Castillo

Runasimipi qillqani, ama yuyayta qunqananchikpaq , ama siminchis qullunanpaq, unay wata kananpaq, ama ñuqap yuyariyniy chinkananpaq. Chay yuyariykuna irqillaraq kashaptiymi, runasimipi qillqani chayqa , hukmantam umayman chayramunku ¡chak! nisparaq. Chay sumaq willakuykunata, watukunatawan yuyarispam sunquypas kusirikun. Runasimipiqa quyaqaypas miskichallanam, chaymi kay simimchispi qillqayta atipakuni.

Javier Pariona Salvatierra

Ñuqaqa qichwapim qillqani, imarayku sunquymantam kaq musquyniykunata, yuyayniykunata, llakiyniykunata, kusiniykuykunata allin rimayman qispichini, atini. Chaynata ruwaspaymi llapa yachayniykunata kallpanchani, hinallataq ñawpaq yachaykunatapas miraymanta mirayman apachini, imayna taytaykunapa taytankuna yachachiwaqku, paykunapas ñuqaman yachachiwanku. Qichwapi qillqayqa manam huk simillata waqaychaychu, aswanqa ñuqanchikqa yuyayninchikta, kasqanchikta, llaqtanchikkunapa sunqunta kawsachiymi. Hinallataq, llaqtaypi llapa runa masiykunawan rimanakuniku, chayanakuniku, taytaykuna nisqanpihina, aswan hatun rimayniyta mana qunqanaypaq, chayna maymanta hamusqayta, mayman risqayta mana qunqanaypaq, chayta yuyarispaymi; qichwa simiyta kuyakuni, rimakuni, sasachakuykuna kaptinpas kay tiksi muyunchikpi.

Eleodoro Paucar Castillo 

1. Qillqani runasimi llaqtapi paqarisqayrayku.
2. Runasimipi paqariqkunaqa huk rimaqllam, kuyakuy qalluyuq, chiqap rimaqkunakaspankum  runasimipipas qillqanku.
3. Runasimipi qillqani ayllu sunqu, llaqa kuyaq, aylluy waqaychaq kaspaymi.
4. Runasimipi qillqaqqa mana punim llaqtanta saqinmanchu nitaq wasanchanmanchu.
5. Runasimipi qillqani mana runamasiy usuchiq kaspay. Kutipakuymanmi ichaqa manayá sarutaymanchu.

Edwin Ramos 

Llapan kawsayniykuta risqsichinaypaqmi qillqani. Ima yachayniyku, ruwayniyku, takiyniyku, tusuyniyku, rimayniyku ama chinkananpaq.

Llaqtaykunapiqa sumqallaña parapas chayaykamuptinqa, uywakuna mirariptin, sachakunapas sisariptin kusikuy. Chaynam musuq punchaw chayaykamuptinqa llaqtaykunapiqa llapaykum llamkakuniku chakraykupi kusisqallaña. Kay tukuy munayniykuta, sumaq ruwayniykuta  wiñay kawsananpaq riqsichillani.

Nola Romero

Runa simi,
sapi ruru sunquypi,
sapi ruru, sutiypi
Sapi ruru, qawachiwan
ñawpaq apukunapa rimayninta.

Runa simipi qillqani
chaypi kachkan ñuqapa ruruy,
ñawpa ruruqa kawsayniypim sayarin
awiluykunapa samaynimpas tiyarin
hatun allpata nanachikustin.

Runa simiqa allin muqu
harawiykunaqa yuyarichiwan
mamaypa rimayninta,
ñawpaq apukunapa qapariyninta,
pachamamapa kuyakuq sunqunta.

Kay kutichiykunaqa manam llapan runasimi qillqaqkunapachu. Manam lliw qillqaqkunataqa kay tapukuy haywayta atirqanikuchu, chaskiqkunapas manataqmi llapankuchu kutichimuwarqaku.