Yesenia Montes: "Ñuqapa sunquyqa kachkan bibleotekakunapi"

Yesenia Monteswan rimaykusun, payqa qillqaqmi, Puriyniyninchik asociacionpi umalliq hinallataq maytukuna ruwaq.

PITAQ, MAYPITAQ, HAYKA WATACHAYKIMANTATAQ QICHWASIMITA YACHACHISURQANKI?

Arí. Ñuqa manam wawa kasqaymantachuqaya quechuawataqa rimani, wiñaspayña. Mamay riki karqa profesora hinaptin huk uchuy llaqtachapi… suqta watachayuq kachkaspaymi chayman rirqani mamayta qatikuspay riki. Huayllay sutiyuqmi karqa chay llaqtacha. Hinaptin riki primer gradochayta estudiarqani. Chay llaqtapim lliw warmakuna quechuallata rimaqku. Ñuqa rirqani por primera vez punta kaq punchaw. Hinaptin kusisqallaña riki “hola” nirqanichiki (asikun). Hinaptin lliwchan qawarayawanku warmakunaqa. Mana riki intenderanichu imayrikuqchallatapas rimasqankuta.

Hinaptin llakikururqani. Wasiman kutispa willakurqani mamayta, kuraq mamaytapas. Lliwtayá willakuni llaki vidayta. Hinaptin paykuna asipayawanku, pero mamitaymi abuelitaymi niwarqa: “Amam qamqa quechuataqa rimankichu. Qamqa yapan kutinki Huantaman, hatun llaqtapim qamqa kawsakunki. Wakman kutiruspaykiqa quechuata rimaptiykiqa asikusunkim llapa runa” nispa niwarqa.

Warmakaspaqa riki manan atiwaqchu kawsayta mana pukllastin, rimastin, asistin. Chayrayku ñuqa pasakurqani warmamasiykunawan pukllakuq. Mana ima palabrallatapas rimasqaymantam chay wata tukuparqani takistin “Albergonischay”ta. Lliw takikunatayá klawsurapi takiykuraniku.

Yaqa doce wataypiña, sexto gradopi kachkaspayña, yapa kutimuraniku Ayacuchoman. Taytaypa mamanña, paypa wasinman chayarqaniku. Abuelitay yapa quechuapi rimapayawarqa. Chaypiña yapamanta rimayta qallarirqani. Abuelitay rimapayawaq, ñuqa entendiq kani. Mana kutichiyta atirqanichu utaq kutichiptiy payqa asiywan wañuq. Tikranpakunata rimaptiy.

Sasachakuptiy, abuelitay leechiwarqa chuya qillqanta, Biblia riki, quechuapi Chuya qillqa sutiyuq. Sapa punchaw leechiwaq karqa. Chay watam mamitay, abuelitay mama Rayda Sinforoso, yachachiwarqa mana rimayllatachu, ñawinchayta hinallataq qillqaytapas [yachachiwarqa].

Abuelitay ñuqataqa yanapawaq karqa, mama Rayda. Payqa himnokunata takiq, lliwchata yacharqa, punta kaq takimanta hasta tukupaynin[kama]. Hinallataq huayno takikunatapas lliwchanta yachaq, umallamanta. Paymi umaytaqa maqtachata yaqa kichachiqhina ruraruwarqa. Chayraykum ñuqatapas maqtachata gustaruwarqa. Arí, ñuqaqa takikunim himnokunata. Waynota uyariytapas yachamurqani. Chaypim ñuqapas takindera rikurikurqani, kunankamapas.

IMAKUNATA MUNASPAYKIM QAWASPAYKIM SUMAQ KUWINTU WILLAKUYKUNATA QICHWA SIMIPI QILLQARQANKI? IMARAYKUTAQ LITERATURA INFANTIL NISQAMANTA MUNAYNIYKI PAQARIRQA?

Puriyniychik asociacionniywanmi, 2019 watapi ñuqa qallarirqani. Ña paqarichisqa karqaña, pero ñuqa chayraq chayman yaykuykuspay umallirqani. Puntataqa kay asociacionqa iglesiakunallawan llamkaq karqa. Yaykuruptiymi ñuqa nirqani: “Imapaqtaq iglesiallawan llamkachkanchik, llaqtawanpas llamkayta atichwanmi” nispa.

Hinaptin umallirqani kay lectura nisqan sasachakuykunamanta llamkanaykupaq. Librokunawan, maytukunawan warmakunata kikinkumantapuni ñawinchanankupaq, manayá profesornin nisqallankutachu. Aswan munasqankumanhina o imam yachanayasusqankumanhina maytukunapas maskarinankupaq. Chayta riki kay Ayacucho llaqtapi qallarichirqani, Huamangapi. Chayraq ñuqa musyariruni quechuapi mana libro kasqanta.

Ñuqapapas bibliotekaypi karqa achka maytukuna kastellanollapi. Ñuqa ñawinchaq kani castellanollapi, qawaqmi kani uyachankupi, wakiqninkunam manayá entendiqkunchu. Chayrakum castellanopi ñawinchaspay chaypi tikraq kani quechuamanpas, llapallanku entendinankupaq.

Chaypi ñuqa nirqani: imanasqataq ñuqa quechua kachkaspay bibleotecaypiqa quechua maytukuna [mana] kanchu? Ñuqa pensarqani kanchiki nispay. Ayacuchoman kutimuspay yapa maskamurqani, libreriamanraq rini. Karqa, pero tukuy enteron qillqasqayá, manayá sumaq dibujuchayuqkunachu, hatunkunapahina, manayá wawapaqchu.

Chayrakum nirqani: imaynamá mana kanqachu, nispa. Chaymi yapa Sarwaman kutispay tareakaramuniku: qamkuna kay semana rurankichik maytuykichikta, ñuqapas rurasaq. Hinaptin yapa kutimuptiymi willanakusun nispa.

Chay semanallapim qillqarurqani punta kaq libroyta “Pichqa Chiwchicha”. Warmakunaqa manaraq librota o maytukunata ñawinchay guston kaptinkuqa manataqmi maytutaqa allintapaschu hapinku. Qam yachanki warmakuna mana allinta maytukuna kuidasqankuta. Chayrayku ñuqa nirqani: kay warmakunata aguantananpaq mejor kartonchata churaykusaq, mana chaylla pakikunanpaq o llichkirunankupaq nispa.

Chayraykum kartontaqa churaykurqani, sumaqchatayá ruraykurqani. Chayta apani llapa Sarwaman. Hinaptin willaptiymi warmakuna maqtachallata kusikurqunku. Chaypim rikurqani ñawichankupas maqta kusikuymanta allinta kichakuruqtaraq .

Chaypin nirqani: “Chayqa allinchachus” nispa. Hinaptin warmakunawan takiniku tusuniku.

KARTONEROS MAYTUKUNA IMAYNATATAQ WARMAKUNA KIKINKUMANTA ÑAWINCHANANKUPAQ/LIKANANKUPAQ YANAPACHKAN?

Pikunataq [kartoneros maytuta] rantiwarqaku ? Warmikuna, tayta mamanku quechuata rimachkaspapas, manaña riki wawankuman yachachirqakuñachu . Chayrayku rantiykapusqaku, regalohinata. Takinalla kaptin wawankuqa chayna takistin takistin pukllastin yacharunkuña chay qillqasqankuta.

Hinaptin qillqataqa takistin wintistin yachakunkuña uywakunapa sutinta, llimpikunata, rimakuytapas, willakuyta chiwchichamanta… Chaywanmi ancha kusisqa ñuqapas karqani, llumpaytam sorprendekurqani.

Uchuy maytuchakuna kartonmanta rurasqakuna huñun uña warmakunata taytamamanwan hinallataq kuraq mamitankunawan, taytankuwanpas. Wakin taytamamakuna manaña riki quechwata yacharakuñachu, pero abuelitonkuna, kuraq taytamamanku yacharqa, manaña paykunaman yachachirqakuchu. Paykunapas wawayuqña rantinku maytuyta, kikinku ñawinchanankupaq wawankuwan. Wakinnin rantiwaqniykuna huklaw nacionmanta. Paykuna riki quechwata yachayta munanku.

Chaypi musyarurqani: ima simita yachayta munaptiykiqa literatura infantilqa suma sumaq punkucha chay simi yacharinaykipaq riki.

Ña rantipaq ruraptiyqa chayraq musyapakuni: kay librokunapas kanmi punku mana quechwa rimaqkunapaq, quechwa yachay munaqkunapaq, huk chakahina quechwaman asuykunankupaq.

IMAYNATATAQ IMANISPAYKITAQ “BIBLIOTECA CAMINANTE” SUTIYUQ LLAMKAYNIYKITA PAQARICHIRQANKI?

Ñuqa warma kasqaymantam mana ni ima bibleotekaypas karqachu kikiypa. Imaraq kanman karqa si ñuqapaq wawa kasqaymanta kaptinqa, nirqani. Tapukurqani kikiy riki. Chayraq Limaman rispay original Librotaqa leerqani, wakcha riki kanchik kampopiqa astawan llaqtapiqa aw. (se quiebra al contar)

Hinallataq kawsayninchikkunamantapas yuyaymanaspas tapukunchik: imaynaraq kanman si ñuqapas wakta rurayman, ñawinchasqaypihina kaptinqa, [utaq] huklaw nacionkunata riqsiruspay chayllatapas munapakunchik maytukunata ñawinchaspaqa.

Chayta munaspaymi bibleotecataqa qallarichirqani.

Ñuqa pensarqani: bibleotekawanchikki runapas riqsiwanqa nispa. Biblioteca itinerante ña qallarisqa kaptinñam qillqayta qallariykurqani. Runakunaqa kunankamaqa riqsiwanku librokunata qillqasqaywan. Chaymi kasqa aswan chaninniyuq runapaqqa.

Pero ñuqapa sunquyqa kachkan bibleotekakunapi.

Arí, qillqapakunin. Arí, ñuqa kunanqa munachkani huk runakunapa qillqasqantapas kayna kartonllawanpas maytu kananta qispichinapaq.

IMAYNATATAQ MAYTUKUNA, QICHWA RIMAQ WARMAKUNAPA PI MAYMANTA KASQANKUTA HINALLATAQ KIKIN KUYAKUYNINTA KALLPACHAN?

Ñuqa pensarqani puntallataqa maytukunachiki runakunataqa allinta hamutachin, allinyachin nispa. Manam chaynachu, kanmi achka runa bibleotekasapa, qullqisapa, achka maytuta ñawinchan. Chaychu allinyarachin, manam riki.

Manaña maytukuna ñawinchaq, manachu allin runa? Chaykunatapas tapukuni.

Arí, libroqa, ninku: “objeto con poder” nispa. Yuyarisqanchikmanhina indígena llaqtakunaman maytuqa imaynatataq yaykurqa? allinllachu yaykurqa? icha wañuchispanchu, biolenciyawanchu . Maytuqa yaykurqa wañuchispa. Chaychiki Atahualpatapas Cajamarcapi wañuchirqaku, maytuta qawaykachiptinku.

Alfredo Miresmi Cajamarcapi Red de Bibliotecas Campesinas nisqata qatariykachirqa. Paymi chaykunata tapukuspa libronpi “El libro entre los hijos de Atahualpa” nin: “Maytuykunaqa yaykurqa kay llaqtanchikkunaman yawarwan, violenciawan 1532 nisqan watapiraq, kunankama imaynataq yaykuchkan librokuna escuelaman”, nispa. Tapukun: ¿manachu chayna? Manachu kunankama escuelapi ninku profesorkuna: “Kaytam yachanayki, mana kaynata niqta niwaptiykiqa manam aprobobankichu”.

Hinaptin [Mires] nin: Maytuqa manam qamtaqa, maytu leesqaykillawanchu mas allin runataqa rurasunki, manam, ninmi. Ichaqa maytuqa yuyaymanachiwanchik, reflexivos rurawanchik, manayá chaylla ruraqllachu, hamutachiwanchik. Chay maytupi nin[taq]: chakrarunaqa ichapas mana yachanchik chu maytu leeyta, ichaqa chakra runaqa yachan allpa leeyta, puyu leeyta. Chakra runaqa hasta sisi purisqankunata ñawinchayta yachanmi. Chaypi ñuqataqa mastaqa yuyaymanachiwarqa.

Chayta ñawinchaspaymi nini kunan: Ñuqa libroywan pimanpas willaykuptiymi, quechua warmaman qawaykachiykuptiymi qawani imayna kusirikusqankuta. Manayá kanchu maytukuna sunqunchikpa siminpi rimaq, maytuqa kanchu. Chayrayku uyariykuptinku, qawariykuptinku ñuqapaqa sunquy kusikun. Paykunapas qillqaqhina qawakuptinku, paykunapas: “uy, ñuqapas atiruymanpasmi”, niptinkuqa wasss, sunquy maqtachata kusikun chaywan.

Paykunapas kallpanchakunmankum kayna libro qispichiyta, rurayta.

QICHWA SIMI KALLPACHAYMANTA RIQSICHIYMANTA PROYECTOYKIKUNAPI IMA SASACHAKUY[TATAQ] TARIRQANKI?

Qillqaytaqa qillqaykunimá proyectotaqa, sasa kaykurqa ejekutayninpi, chiqanpayta rurayninpi, chay rurasqaykikunata qawachiypi: maytaq chay rurasqaykipa producton aw resultadon. Chaynin qawachikuyninmi sasachakuy karqa. Chaynallataqmi sasa qullqi tariy kaykuna ruranapaq. Asmanta asmantam riqsichikuchkaniku ñuqayku rurasqayniykunata.

Puntallataq pandemiapas chaypaqa allinllataqma karqa, chay pandemyawanmi kay libroykunatapas, chay videokunata, filmacionkunata rurarqaniku. Hinaptin internetnintakama runakuna riqsiwarqaku.

Ñuqa musyapakurani: si mana chay pandemia kaptinqa, manachiki internetpiqa imatapas ñuqa churaymanchu karqa. Redes sociales, internetpi, pahina webkunapi chaykunapi churaykamuptiymi runakunaqa masta riqsiykuwarqa, hinallataq proyectoykunata.

Chayqa allinmi kasqa, runa riqsisuptiykim yaqa kuriosohina hamunku: qawapayay, riqsiy, mana chayqa tapupayasuqniyki. Kunankunañam libroykuta apaniku feriakunaman. Chaykunapim hamunku tukuy niraq clase runakuna. Hinaptinmi qayna semakunalla Limapi karqani, Miraflores distritopi. Chaypim hamurqa huk machucha, librokunata qawaspan nirqa: “Imanasqataq quechwapi qillqanki, manañataq quechwapiqa pipas rimanchu, imapaqñataq qillqachkanki?”, niwaptin sorprenderukuni .

Y ñawpaqniypi niwaptinkum hukmantaraq sentikurqani. Willani riki: “Manapas qam yachankichu turillay, kay Lima llaqtapim más quechua rimaqkunaqa kachkankupas”, nispa nini.

A vecesnin hamunku, huk clase quechua rimaqkuna, Ancash quechua rimaqkuna, Huancayo-Wanka Waylash niq quechua rimaqkuna. Hinaptin qawanku maytuyta, hinaptin ninku: “Pero kayqa manam, huk clase quechuasmi, maypi kaqtaq kanman?”, nispa tapukunku. Paykunaqa qawkallam pasakunku: “Ah, Ayacuchopi que bonito, interesante”, nispa pasakunku.

Ichaqa kantaqmi wakin, manataq lliwchu, wakin turichanchikkuna, ñañachanchikkuna, aswan turichanchikkuna wak Cuscopi kaq qawaykunku hinaspa ninku: “Kayqa quechwachuqaya? Ima dialectoyá?”, niqkunapas kankutaqmi. Quechua purapas a veces chaynamá kan. Allinmi chaykuna kayninpas, mana qillqaptinchikqa chaykunatapas mana musyachwanchu, mana chay debatekunapas, rimaykunapas kanmanchu.

WARMAKUNAQA YACHACHIKUNMI QAMMANHINA, IMAKUNATATAQ WARMAKUNAPAQ LLAMKASPAYKI YACHARUNKI?

Puntallataqa yachaykachiwan ama manchakuyta. Qallarirqani mana imayuq, mana imamantam tukuy kaykunata wiñarirachiniku, chaynallataq yachaykachiwan iñiyta, tukuymanta llalliqtaqa ari tayta Diosmi (bendecin). Chaynallataqmi yachaykuna, kay chiqanpay niqta “la palabra tiene poder”, chaytam ñuqa uyarirqani, ñuqa mana entenderqanichu ima ninanyá nispa. Ichaqa kunan chiqanpayta chayta riqsirquni. Arí, ñuqamantaqa poderniyuqmi tukuy ima nisqanchikmi o rimasqanchikqa poderniyuqmi.

Y chiqanpayta qawaykuspaqa chay palabrata uyarispanku, chay rurasqaykita qawaspankum runapas asta warmapas munapakurun, hinaptin apakun chayta, chay qillqasqayki sunqunta suwarqun. Hinaptinmi chiqanpay podernin kasqa. Chaytam ñuqa chayraq qawaykuni kunan libroykunata runa rantisqanta qawaptiy ima ñawinchasqanta, ima nisqanta qawaptinmi chayraq tukuy chaykunata qawaykuni, hinaptin sorprendekuni kikillay.

Paykuna yachachiwarqaku imatataq churayman maytukunapi. Kanmi achka maytukuna sapapunchaw paykunawan ñawinchaptin qawani: “Ahh, kay qillqaqtaqa gustanku, paymi kaynakunata qillqan”, “kay huknin qillqaqta mana llumpaytaqa hukmantam sasa entendiytam ruranku”, nispa. “Ah, kaytaqa gustani, sasachakuymanta rimaptinpas siempre yuyaymanachisunki”.

Chay gustonkunata qawaspaymi, paykunapas ñuqata yachachiwarqaku imakunamantaq qillqayman, imatataq paykuna allinta chaskinku, imatataq mana qillqaymanchu.

Chaynatam paykunapas yachachiwarqaku, hinallataqmi paykuna yachachiwanku.

Kay qillqayqa ñuqapaqa, mana disfrutaptiyqa manam ruraymanchu. Warmakunapas chaynatam ruranku imatapas. Paykunapaqqa mana chiqanpay allinninpaq hinata musyaptinkuqa manam rurankuchu. Chaytam yacharuni warmakunamanta.

KUNAN PACHA IMA MAYTU RURAY PROYEKTOKUNAPI UTAQ QATIPAYKUNAPITAQ LLAMKACHKANKI?

Ñuqayku munaymanku kay proyecto puriq kartonero editorial nisqayku chiqanpay hatun editorialhina rikurinanta, huk hatun empresahina rikurinanta.

Chaynatam munachkaniku. Kaykayllachu, unaypiraqchu kanqa imaynayá. Kay proyecto kallpanchayta, huk runakunatapas, pipas maypas qillqaq munaqkuna kay editorialpi yanapakuyta tarinankupaq, chay maytunku qispichinanchikpaq .

Tukuy sunquywanmi kaypi llamkachkani. Puriq kartonerapipas ñuqataqmi qallarichirqani, kunanqa kachkaniku kimsaña.

Ñuqa nini, chiqanpaq wiñariyta munaptiykuqa mastam achka runakuna kaytam deben, mana runallachu preparakuytapas debenikum.

Allinta editayninta yacharinaykupaqqa tukuy ima yachanapaqqa estudianam. Chaymi ñuqa munayman estudiaytapas, edicionmanta, manachayqa literatura infantilmanta. Chaykunatam maskachkani kallpanchakunaypaq, allin maytukunata ruranaypaq riki.