Antawaylla warmikunapa willakuyninku

Risqsichiy

Marleny Atao Ccorisoncco

(Kay willakuykunaqa "Cuentos que relatan las mujeres de habla quechua en la provincia de Andahuayla (Apurímac)" llamkaypa rurunmi. Universidad Nacional José María Arguedaspi, Unidad de Investigacionpa yanapakuyninwan.

Kay willakuykunam ayllukunapa imaymana yachayninmanta minkakamun. Aswanqa warmikunapa ñawpaq willakuyninkum chakahina kunan willakuyninkuwan tinkukamun. Kay yachaykunaqa pisi-pisimantam rikcharimuchkan, wayra wayra ukumanta pipas qayakamuqhinalla, ichaqa Antawaylla llaqta warmikuna kuyakuyllawan hatallisqankurayku. Paykunam kay yachaykunata yuyarispa-yuyarispa, willarispa-willarispa yapamanta qispichimunku.

Willakuykunaqa, warmipas qaripas kasarakunankupaq allin akllaymantam riman (novios animales). Pichqaykupa willakuykuna uqarimusqaykupim, kay willakukunaqa rikurimun, yaqa chunka pichqayuq willakuqkunam hukllatapas kasarakuypaq waarmipas qaaripas allin akllaymanta willawarqaku. Nisqaypihinam kay willakuykunaqa allyukunapa sunqunmanta paqarimuqmi, yachaywasikunapim ichqa manaña kay yachaykunata chaninchankuchu nitaq qawarinkuñachu. Waqaq wawatahinam kuchupi puñurachinku, warmakunaman yachachinapaq mana chaniyuqtahina.

Kay willakuykunata qawarispaykum yuyaymananiku hinallataqmi niymanku: yachachiyqa manam llaqtapa riqsiyninta upallachiychu, yachayninta usuchiychu. Yachachiyqa llaqtapa imaymata yachaynin qawarichiymi, riqsichiymi hinallataq chikllipachiymi. Chaymi kay runasimipi willakuykuna mana ñawpaq willakuyllachu ichaqa kaykunapim, warmikunapa siminmantapuni chiqap yachaykuna qispimun, ayllukunapa sunquwan kay tiqsimuyuta qawanapaq.

Allqu maqtatukusqanmanta

(Kishuara llaqtapi uqarisqa)
Qillqaq: Marleny Atao Ccorisoncco
Willakuq: Rufina Maucaylle

Ñawpas kasqa, allqu maqtatupaspa purisqa. Huk sipasta nisqa qakuchi kasamintuman, risunchi, nispa. Hinaptinsi chay nañataq chikañataqsi, sipasñataqsi riqsa kasamintuta. Maypitaq kachkan chay enamoraduyri, nispa qawan. Kanchu, hinatinsi tulluta alluquqa uchkuyninmam astaykamuchkan. Hinatinsi tataw pinqaypaq kaynawan alluquri, ripusaq nispa pasakapamun. Hinaspa pasakapamutin, tuta yaykurparin Qamunin riki, apamuyki chanita nitin. Ima ñuqaman chanita apamuwanki, haykapataq ñuqaman chanita apamuwaranki? nispa. Chaysi mamanñataqsi nisqa payta, na nispan. Hawkallachu tiyachkanki? Hawkallam tiyachkani, nispa mana willakusqachu. Payqa mamanman mana willakusqachu. Huk turinñataqsi nisqa, qanrata watiqarusaqmi, suyaparukusaqmi hinaspaymi qanrataqa suyapakuspay, timpurpachisaq yakuta o bien taqmi ustuykamuwachkatin artiwan panarpasaq, nispa. Chaysi ustuykamuchkatin artiwan waqtarparin, hinatinsi alluqu sirtuypaq waqaw, waqaw siqaykarparin. Mamachallay chikaqa mancharirpakun, chachaw alluquwantaq palasqaniqa, nispa. Chaytan mamay niwarqa, chaynakunam pasakun, manam faciltaqa runawanqa palanachu, nispa mamay willawarqa. Chaykunallatam.

Atuqmanta

(Pampamarca llaqtapi uqarisqa)
Qillqaq: Yeny Rupailla Casas
Willakuq: Paulina Secce Quispe

Chikaman yaykun maqtatukuspa, pero atuq mana maqtachu. Kinsa tuta, tawa tuta chaymantas warmilluq qusayuq warmikunaman qusayuq warmiman yaykun. Warmipas maytach karuta rin, espuso chayta yachan, sapa tutaya rin. Warmita imay muruch engañarun, engañaruptinqa warmipas cunfiakun. Hinaptin qawan puran kachkatin, qusan chayarpamun tuta. Hinatinsi tuta qusan punkupi rimarpatin atinchu qurqukuyta (allqu imaynam tinkirpanakun riki sikiyakata chayna), Chaysi kuchilluta ayparpatin kuchilluwan kuchurpan, chay runtunta hina hiparparin partinpi chay imaynanpas yuptirparparin musiyanchu. Qusanqa ispanayatin ispayna hurqurun, ispay hurqurutin achikyayta qawaykutin uqa mutina kachkasqa, kayqa uqa mutichus nispa qawan qusanqa. Chaymanta sapa tarde qayaykachaykun, mamacha uqachayayta apaykachimuway tinkiparukunaypaq mamacha uqa chayayta aypaykamuway, tinkiparukunaypaq nispa. Imatataq wak runari qayaykachakun pitataq nispas. Qusanqa sapa tardis qawan, qayaykachakuchkanña wasinpa qawanpanta, aypan qusan eskaparpakun waynaykis kasqa runa waqaykachaykun warmichata kuchilluta mañaykunku.

Aqchimanta

(Pacucha llaqtapi huñusqa)
Qillqaq: Flor Velasque Rincon
Willakuq: Angelica Rincón Aguilar

Aqchiqa sumaq sipaswanta akyasqa. Chayqa kasqa yana kasakayuq, yana sunbriruyuq, ruyaq pantaluyuqsi aqchiqa, chaysi tutaya yaykun sipasmanqa, qaritukuspan. Hinatinsi, ¿imaynampi ñuqamanri tutayan, tutayan visitawankiman, yaykuwankiman? Mana chaynawanqa vidayqa kanchu, tayta mamaywan rikuriy, tayta mamayta tumachiy, hinatin tutapas punchawpas claruyata purikusun nispan nisqa sipasqa. Hinatinsi manan yaykuymanchu, manan kawsayninchi kangraqchu, kawsaytaraq qipa tarpusqayta tarpusaq hinaspaña, chaywan gasto ruwananchipaq. Hinatinsi, amahina kankichu tablata aparimuwanki, manan apaymanchu chay mikuna ruwawasqaykitapas, ducipas. ¿Chay Maypitaq yapunkiri, maypitaq chacraykiri? Qankunapataqa Ima chacraykitapas rikunipaqchu. Ñuqchipa ichaqa mama taytapa quwasqa chacraqa kan, chaypi yapuytiki ichaqa kusisqa caminutas qamuyman, mayninta ñuqa qamuruyman nisqa. Miptinsi, manan napin liwiya pampachapi yapusaq, hinatinmi chaypi yanakama yunda purirqa, laduyampi surkuqa tuqyanqa, hinatin chaynapi susyawanki, chayllata directo chayamunki. Chaysi mamay urqun urqun sipas, tabla qipispa maskaykun kanchu, chaysi aqchiqa ay ay ay nispan rumikunapi, rumipatakunapi tiyariyan. Hinatinsi, kanchuqa ¿maypi yana kama yunda nin?, yanakama yundawan kasaq nisqa, amipayña purisqa. Hinaspansi raviawan kutiytatamusqa, kutiykapamuspansi raviasqayaña riki, hinatinsi tardisyata yaykuykapamun chayñas, hinaspansi nin: Imapaqmi mana tablata aparimuwanki. Chaysi, aparamuwarqankichu ducipi, yaqalla wañurpani nispan nitin. Aqchillataq, kuchipa wistasqanpi pitakachaykuchkan achkillataq. Maypis aqchi kanqa, ñuqan kani, ñuqan yapuni, yanakama yunda niykitaq, tutaya punchaw qamuranki nispa. Qinatinsi aqchilla chintakachaykuchkarqa, chiwukutachu qapikunpas imaynacha nin. Nanan aqchilla kan. Chaysi chay aqchi kasqa runaman kunvirtikuspa chay sipasta vurlakuqa, chaynata aqchiyarparikusqa, hinatinsi mamitay raprapakun kama ukupiqa, raprapakuptinsi. Imataq chay raprapachkan, waypaychu wañuskanña. Chaysi mamay kamanta wintaykuspa, suchun suchun, chaysi mamasita suchuruspan patachanmanta chay qaraqa chayaruspansi, wakna patachanmanta aqchita pawarirparin. Mayay karmin waknawan kasqanitaq.

Maqtatukuq aqchi

(Pampachiri llaqtapi huñusqa)
Qillqaq: Maissa Solis Loaiza
Willakuq: María Aquise

Aqchiskasqa quven tukuspa huk chikaman yaykusqa, sipas tiyakusqa riki napi qatuspi, tutayan visitaq hinaspansi nin ducitan apamuwanki sapay tardici gringuqa rin, jovencito. Ducitan apamuwanki paqarinpaqmi piwniykachkan nisqa. Sipasqa ducita ruwarukuspa almuerzuta apanriki, tal citiuyapi kasaq niptin. Chay cityuman apan muquchaman subiruspan chaypi tiyan hinaptin aqchilla tukuy pampapi akata tikrachkan llapa waka akata, hinaptinsi aqchiqa pero qamusqa llanqayas pasñekataqa laqyamun, qanra aqchi imata ñuqata fastidiyawan warakawan warakan. Tarden kutiruspanqa nin, karaqu ducita apamuwanki nichkaptiy mana apamuwankichu nispa, ah llamkachkaptiy mana ducichiwankichu, nisqachusmi, qawawachkaspayki nispa. Maypitaq rikurunaykipaq maypitaq karanki, nispan chayna discutinakusqanpis qaytachawanña pawasqa, qaytaqninñam chikamanqa, chay chikata qaytaramun chay gringuchaqa, qaytaptinsi pukunawan waqtarusqa umanpi hinaña pitpirusqa aqchiña kasqa manaña juvenchu.

Piqpipas runatukusqa

(Huancaray-Turpo llaqtapi uqarisqa)
Qillqaq: Maritsa Huaraca Cárdenas
Willakuq: Daria Moscoso

Piqpipas kan manañachus kunanqa rikunichu. Qirqacha sumaq murucha chaypas chayna runatukusqamiki. Chaypas chayna jovensa sumaq muru faldayuqsi rikurisqa, chika murufaldayuq sumaq. Hinaptin kayninpi piluyuqmiki piqpiqa misiyna. Jovenqa nisqa imaynanpitaq kayna barbaykiri warmiypaqa manami barbanqa kanchu nispa. Hinan alaqachaymin nispa piqpichapas sumaq muruchaya faldanpas. Sumaq murucha casacachampas sumaq muruchasa. Hina chaynallawan pachakuni. Hinam ñuqapaqa pachay chayna nispa nin. Chaysi huklasita rantirapusayki imaynataq kayna murullawan pachakunki, feoman kachkanki nispa. Hinaptinsi nin manan hinallam ñuqapa pachayqa manam hukwanqa pachakuymanchu hinam pachayqa ñuqapaqa nispa. Hinatinsi purlafuerza jovenqa color pachata rantirusqa, hinaptinsi mana munasqachu wisyuykusqa. Chaysi tuta puñuptinku busquespiqa piqpiq piqpiq nispa chaymi sumaqchatam waqan riki. Chaysi chaynata waqasqa richkariykutin, mana kasqachu piqpiqa kunanri maymantaq lluqsirunri. Hinatinña sumaqchataya waqan huklasichata chaysi chaynasqa yaku patapi patachapichiki tiyarqa. Hinaptin casi maymantam waqamuchkan maytataq pasarankiri piqpitaq waputa waqaykuchkarqa. Ñuqamiki qayamuyki nispa. Pensamentuwansa kasqa chay jovenqa imaynataq qayamuwanqari piqpillataq laruypiqa kachkaraqa nispa. Nin ñuqam horata yupaspay qayamuyki riki, mana richkarinkichu kunanmanta uyarimuwanki nispa. Ñuqanchikpapas kanmi amiganchi chayan jovenpapas kasqa amigan. Hinaptinsi chayna purichakusqa celusus churakusqa chay piqpichapas runatukuspa. Hinaptinsi chay panpallapin tupasun ninakura riki. Hinatinsi yaku patakunapi purisqa, qaqa patakunapi. Hipansi chay jovennen piqpichata qivirpasqa, wañurparin. Hinaptinsi imaynanpitaq, hinaspansi suyñucharun. Imapaqmi amigata armarqanki ñuqata wañuchiwananpaq. Kikim kulpa kanki nispa, waqasqa chikawan parlaspa. Imaynatachiki kuyanakurqa, hinatinsi waqasqa suyñucharusqa. Hinatinsi jovenqa uqarirun wasinman aparamun imaynanpitaq nispan. Hinatinsi ventanachaman churaykun imaychan ñawpa kara riki. Chaysi waqasqa imaynanpim chaynata suñuchawan nispa. Chaysi wapu waputa joven waqasqa. Chaysi sawnanpi kasqa imaynachiki kara ñawpaqa. Hinaspansi chay sawnanmanta lluqsiruspa waknachapiña, ama waqankichu nispa. Chaynata niykatamuspa piqpi chinkarparin. Chaynakunata awlituy willawarqa, chaykunatam willkachaykunamanpas willani.