Lluqlla (Oscar Valdez, kwintu huñuq, 2025)

Chunka kimsayuq musuq willakuykunam kay maytupi paqarimunku runasimillapi qillqasqa, Oscar Valdezpa huñusqan. Payqa (Antawaylla, Apurimaq) qillqaqmi, yachichiqpas, hinaspapas Atuqpa Chupan riwista paqarichiqmi. “Lluqlla” simiqa parallamanta paqariq kallpasapa yakumantam yuyarichiwanchik, chaynahinallam “mana tawnayuq qillqa” kallpachakusqanta qawachiwanchik.

Valdezqa maytu qallariynimpim “mana tawnayuq qillqamanta” hamutan, ñawpaq rikurisqanmataraq 2013 watapi, Pablo Landeopa siminmantakama. Chaypim yuyarichiwanchik imanasqam runasimipi qillqanchik: “kay qayakuyqa munan runasimi kastillasimimanta paskarikuspan tukuy yachaykuna purichinanta” (p.10). Chaynallataqmi Valdezqa runasimillapi qillqasqa qillqakuna imayna purisqanmanta chaninchan. Niwanchiktaqmi yachachiqhina llamkasqanmanta, warmakunawan runasimipi imayna likasqankumanta. Qawasqanchikpihina, kay maytuqa mana tikrasqalla paqariq qillqakunata riqsichiwanchik, “sasachakuywan qillqasqa”, allin qillqasqa kasqankuraykupas.

Kay maytupiqa pichqa qillqaqkunapa musuq willakuyninkum paqarimun: Juan Luis Espinozaqa iskay willakuyninpim imapas chiqaqman rikchapakusqanmanta hamutachiwanchik. “Atuq runa kayta munan” kwintupim huk purun atuqcha runahina pachakusqa kayta munan, payhina rimaytapas qillqaytapas munan, ichaqa usha michiq Juansitum ñawinta kichachinqa, runakuna imayna kasqankuta qawachispa. “Warmawan taytakuqa chiqaptam riman” kwintupiñataq huk warma iskay umayuq runa rikusqanmanta riman, kimsa chakiyuq chichiyuq warmimantapas. Yaqachu wakin runakunapas rikuykunman? Espinozaqa asi-asinapaqmi qillqan, miski rimanakuyta qispichispa. Willakuyninqa runakuna uchuy llaqtakunapi imayna kawsasqanmantam hamutachiwanchik. Payqa huk willakuy atipanakuypi llalliqñam, chaymi kwintukuna maytutaña paqarichinan.

Carlos Olazábalñataq “Chay latata waqaychaychis” sutichasqan willakuyta paqarichin. Chaypim huk warma taytan ihirsitupi kaspan llapa ima ruwasqanmanta yachanqa. Kay willakuyqa ihirsitu Anti runakunata imayna ñakachisqanmantam sipisqanmantapas riman. Sócrates Zuzunagahinapas (2001) runakuna kikinkupura imayna sipinakusqanmantam qawachiwanchik, ichaqa Olazábalpa willakuyninpiqa kamachiqkunatam tumpan: “Paykunata manayá pay munasqanmantachu wañuchisqa, huk kamachisqantayá ruwasqa” (p. 42). Olazábalqa huk warma willakusqantam taytanpa yuyayninwan sumaqta tinkuchin, hinaspam llakichiwanchik manchachiwanchikpas, wañuywan sunqunchikta katatatachin: “Lliwtam wañuchiyku, achka yawarmi pampata qarparin, wañuq ñawinkunapas llamakaqlla millayta qawariwanku” (p.40).

Kay maytupi rikurimuntaq Pablo Landeopa willakuyninkuna. Payqa kwintunmantapacham mana chuya sunquyuq qillqaqkunata, dukturkunata, mana allin kamachiqkunatapas kamiykun. Chaymanhinam “Poética del zorro / harawi, kwintu qillqaymanta” runatukuq qillqaqkunata pinqarichin: “Imas chay qillqachaykiqa? Runapa sunqun mana taspirichiq, yuyaynin mana kanchirichiq” (p. 45). Yuyarichiwanchiktaqmi kayhinata nispan: runasimipi qillqayqa manam imatapas utqaylla qillqayllachu. “Atuq Bellido” kwintuñataq huk sallqa qillqaq atuqchamanta riman, llapa runa imayna pantachisqanmanta, kunrisistutapas asariyantaqmi. “Awqanakuy mikuymama” kwintuñaq puka papamanta riman. Yachasqanchikmanhinam “puka” simiwanqa llapa Anti runakunata usuchinankupaq sutichanku, hinaspanku sipinkupas. Kay willakuypiqa Peru suyu kamachiq warmim Lima llaqtapi puka papata mana mikunankupaq kamachin, ichaqa papaqa allintam sapichakunqa Lima urqukunapipas. “Qillqaq atuq hanaqpachaman qispisqanmanta” kwintupiqa chaynallataq “Lluqlla”pipas sallqa qillqaq atuqcha wañusqanmantam willakun. Kay atuqchaqa dukturkunapa ancha chiqnisqanmi, maytuchankuna mana tikrasqanrayku, chaymi paykunaqa kusikunku: “Qillqachanpas karahu, paywan kuska hudikuchun, chinkachun” (p.49) nispanku. Chaynam Landeoqa mana tawnayuq qillqa sasachakuywan purisqanmanta willawanchik, sallqa atuqchaqa wañuspapas purinqaraqmi niytachus-hinam munan. Kay uchuy kwintukunaqa asikunapaqhina qillqasqam, Lliwllaq (2021) maytunmantaqa aswan utqaylla likanam, ichaqa hamutanapaqmi.

Valdezpa kwintunkunaqa manchaymantam, llakimantam, wañuymantapas riman. “Raqay” kwintuqa willawanchik atuq uywa suwakuy munasqanmantam, allqullapas mana ima ruwayta atiptin. “Allqukunapa anyaynin” willakuyñataqmi yana umakuna kampu runakunata imayna sipisqankumanta willawanchik. Kay iskay willakuyqa runakunapa yuyayninkumantapacham qispimun, yuyariyqa manataqmi chayllachu, sasachakustinmi paqarimun. “Tankayllu” kwintupiñataqmi Nasario siwaran rutuq risqanpi huk qalawan tinkusqanmanta niwanchik. Tankaylluqa yawar suquq chuspim, qalapas chaynachu kanman? “Uchurán” willakuyñataq runakuna tunas maskakuypi sasachakuyman urmaykusqankumanta willawanchik. Valdezpa qillqanpiqa wañuypas pirqa qipallampim tarikun, sichus sallqa uywakuna sichus putka wayqupas utaq mana sunquyuq runakunapas wañuyllatam apamunku.

Tukunapaq Rosa María Anccoqa “Hipólito Umaca” sutichasqa kwintuta riqsichiwanchik. Paypas wañuymantam riman, ichaqa ayllukuna chiqninakustin imayna kawsasqantapas qawachiwanchik. Iskay willakuqkunam Hipólito wañukusqanmanta rimanqaku: Martina turin Usuchantin. Mayqintaq chiqaqta riman? Anccoqa chayraqmi runasimipi qillqata paqarichimurqa, ichaqa sumaq qillqasqata, warmi qarikunatapas sumaqtam rimachin. Kay yupa riwistanchikpipas “Tuktu” sutichasqa kwintuntam tarinkichik.

Lluqlla maytuqa ñakakuymanta, wañuymanta, qillqaymanta, manchaymanta, ayllumantapas, kay pachapi rikusqanchikmanhinam riman. Chaynallataqmi mana tawnayuq qillqa imayna puqurisqanmanta qawachiwanchik, sumaq waytarisqanmantapas. Musuq qillqaqkunaqa allimantam rikurimuchkanku, ichaqa runasimi likaqkunatam maskachkanku. Manachayqa, runasimi qillqaqa kastilla simillapim riqsisqa kanqa, wañusqa qillqahina. Warmikunapas willakuykunataqa qillqananchikmi. Imanasqa? Warmi-qari kawsayninkuta yachasqanchik musyasqanchikmanhina riqsichinapaq. Kay maytupiqa huk warmillam qillqan, payllam warmikunamanta riman.