Qarawatana (Alberto Almirón, 2023)

Tayta Almiron Ehuiqa paqarirqa Chumbivilcas, Cusco llaqtapi. Payqa runasimitam yachachin San Agustin Hatun Yachaywasipi. Yachachiqpaq qispirqa UNSApi, qispirqataq amawtapaq Enrique Guzman y Valle Hatun Yachaywasipi. Qillqarqa Runap kawsayninmanta yarawikuna Poemas de vida (2021) qillqa maytuta, Qarawatana (2024) liwrutapas.

Qarawatanaqa Chumbivilcas ukunpi llaqtakunapa yachayninmanta huñusqa qillqa maytum. Chaskirqa Mención Especialta (Premio Nacional de Literatura 2024 en lenguas originarias). Kay liwruqa runasimillapi qillqasqam, ukunpitaq tarikun Riqsichikuy, Marquéz Patiñopa runasimillapi qillqasqan. Qatiqllanmantaq, Qillqasqaymanta yaykuypi, kikin qillqaq riqsichin imamantam imaynatam kay qillqankunata rikurichimurqa, llaqtanpi kawsasqanta yuyarispa, llaqtamasinkunapa kawsasqanmantapas: tukaqkunamanta, takiqkunamanta, kuyakusqanmantapas, uywakunamantapas.

Kay liwruqa huñun pichqa willakuykunatam. Chaymanta huntaparqa qurilasu Panchu Gomez Negronmanta, takiqkunamanta riqsichiq qillqantapas:

“Qarawatana” willakuypiqa Qarawatanawan sutichasqa Chumbivilcanu runamantam riman. “Payqa warmakuna yachachiq karqa, Santo Tomás Iskuylapi” (p. 15). Riqsichiwanchik tukuy ima ruwasqanta (kawallu mansaq, takiq, charanqu tukaq, karru manihaq, hukkunatapas), ñakarisqantapas (turuwan waqrachikusqan, kawalluwan wischuchikusqan, karruwan wichiykusqan, COVID-19wan hapichikusqanmantapas), ichaqa kayna tukuy imañawanpas, payqa manam wañurqachu, hampina wasikunamanpas hayka kutitach chayarqa Cuscopiraq, Arequipapiraq. Chaymi tukupananpaq nin: “Manas turupas atinchu, manas kaballu patamanta urmaykuspapas wañunchu, manapuni takanakuypipas sipinkuchu, karruta tikraspapas mana wañunchu, manas minapi gaspas wañuchinchu, manas COVIDpas wañuchinchu” (p. 30). Ichaqa pay wiñaypaq ripukurqa, COVIDwan unquqta karruwan apaptinku, karritirapi karru waqlliruptin, chiriwan, mikuymanta, ichaqa manam chay unquywanchu. Chay Qarawatana wawqiqa kawsarqa hawanpiraq ukunpiraq, kusisqaraq, llakisqaraq, ñakaristinraq. Chaynam llaqtanchikpiqa lliwpapas ruwayninchikqa kawsayninchikpas.

“Alkaldipas subprefectupas asnukama karqanku” willakuypiñataqmi huk ayllumanta riman, Marcelino sutiyuq maqtamantapas. Paysi yachaysapa kasqa, bikawan istudyanan rinanpaqñataq taytan purikuspa papilta mana firmasqachu. Chaysi payqa mana prufisyunal lluqsirqachu, ichaqa llamkaysapa runa karqa, warminpas tiyindanpi yanaparqa. Chaymi wawankunapas qispisqa runakuna karqa, yachachiqkunapas lluqsirqa.

“Allumillu quchap quri turunmanta” ñawpa willakuy uqarisqanqa llaqtapa ñawpa yachayninmi. Riqsichiwanchik huk quri turu imayna rikurimusqanmanta, Isakuchawan imayna lasuchikuqanmantapas. Isakuchaqa kukata qawa qawaykuspa lasusqanpi inkantuwan tuparqa, hinaspa pinkullu tukayta yachapakurqa.

“Asnu kaypas manam allinchu” willakuypiqa huk asnum willakun asnu masinku qipikunata qipispanku wañusqankumanta. Duyñunpa wasinman kargakunata apaspa imayna chayasqanmanta, paywan warmankuna imayna pukllasqankumantapas willakuntaq. Chaymanta ripurqaku, hinaspa karruwanña purirqaku. “Kunanqa manañam asnukunaqa sirviykuñachu, kunanqa asnu kaypas manam allinchu” (p.56). Kayna llakipaq rimaywanmi kay kwintuqa tukun. Chaynam, kunan watakunaqa modernidadwan, karrullawanña purinchik, mutu kargallawanña kawsaytapas apamunchik, chaynapi ñawpa qipiq uywanchikkunaqa chinkachkankuña.

“Imapaqraq urpi munakullarqayki” willakuyñataq kuyanakuymanta riman. Qulla sipasta huk maqta imayna wayllusqanmanta. Maqtapa llaqtanmanmi huk usuchisqa sipas taytanwan chayarqa hinaspa maqtawan riqsinakurqa tayta-maman mana munachkaptinkupas. Chaymanta hatun llaqtaman ripurqa prufisyunal qispinanpaq. Unay wataña pasaptinmi, maqtaqa llaqtaman kutimurqa. Chaypim Qulla warmita tarirqa llaqta umalliqpa warmintaña. Llaqtanpas manam ñawpaqhinañachu kasqa, mayupas chaki, lliw qanrachasqa. “Mayupas cha’kirqapusqa, ñak’aymanta llañu waskha hina pisillamanta aysakuchkan. Manam challwakunapas kasqañachu” (p. 64). Ñawpa watakunata yuyarin, pachamamata llumpay qanrachasqanchikmanta nanachikuspa.

Almironqa Kullaw runasimiman hapipakuqmi, ichaqa ñuqa (Chanka runasimi rimaq) ñawichasqaypiqa manam sasachakunichu, mana riqsisqay simikunapas huk iskayllam. Qillqakunaqa pisi simikunallawanmi qillqasqa tarikun, chaymi kay simipi likaqqa yachaykuna unanchaypi mana llumpaytachu sasachakunqa. Yaqa lliw liwrupim runakuna imayna kawsasqanta kaqtapuni riqsichiwanchik, kwintuman mana sayarichispa, umallampi kawsayta mana hatarichispa. Qarawatana liwruqa allinpunim kay llaqtakunapa runankunamanta riqsinapaq, ichaqa ñuqapaqqa manam kwintukunachu, runakunapa kawsayninpunim.

Tukupayninman Pancho Gómez Negronmanta, takiqkunamantawan qillqanta churapantaq. Kaypim riqsichin, Chumbivilcas qurilazo runamanta, hawa llaqtakunapipas ancha riqsisqa kasqanmanta. Riqsichiwanchiktaq Conjunto Pancho Gómez Negronmanta, maykunapi tukasqanku, takisqankumanta, kay watakama kasqanmantapas. Almironqa tumpa llakisqam yuyarin llaqtanchikkunapi kay musikukuna ancha chaninchasqa kasqanmanta.