Atuqpa Chupan

Ayllunchikqa sunqu rurunchikpim

← Yupa 09 · índice

Atuqpa siminman tikrasqa

“Andahuaylas detrás de la ventana” (Lourdes Aparición)

Qillqaq
Lourdes Aparición · Andahuaylas detrás de la ventana
Tikraq
Olivia Reginaldo

Kastillasimipi

Andahuaylas detrás de la ventana

Camino por el Girón Guillermo Cáceres
con Andahuaylas en el pecho
y el cementerio en la frente.
Alzo mis ojos
y veo mi reflejo en las cruces que tienen pequeños espejos incrustados,
y que desde el cerro Huayhuaca
me alumbra la cara
para despertarme por completo.
Tengo la costumbre
de recordar a Pacucha
y preguntarme
Cuándo recogeré a mi tristeza
que pesca en su orilla.
Miro por la ventana
y veo
a Andahuaylas devolviéndome la sonrisa
todos los días.
Veo a Andahuaylas detrás de la ventana
y pienso en mi madre cargando sus angustias en la lliclla de colores
que se compró el 28 de febrero.
Recuerdo
a mi hermana Ayra correr por el pasadizo pequeño
hacía el techo
para dibujar la infancia
que se despide detrás del maizal.
Andahuaylas detrás de la ventana
es mi tío
que lleva los bosques de eucalipto en el pecho
para no morir con asma por este frío.
Andahuaylas detrás de la ventana
es el río Chumbau con brazos
lavando la cara de mis amigos/hermanos
para que se les quite la nostalgia
que trae la lluvia en diciembre.
Andahuaylas detrás de la ventana
es una mamita que vende anticuchos
hasta las once y media de la noche en la avenida Perú
para poder enviar al colegio a sus nietos,
porque su hija
una cholita de labios gruesos,
se fue a trabajar a Lima hace cinco meses.
Podemos mirar todo detrás de la ventana,
a Andahuaylas,
al Perú,
a nosotros mismos.

Runasimipi

Antawaylla wintana ñawpaqninpi

Guillermo Cáceres kiklluntakama purini
Antawaylla llaqtayta sunquy ukupi apaspa
aya wasitañataq urkuypi.
Ñawiyta uqarini
hinaspa Waywaka apumantapacha
cruspa uchuy lirpunkuna pi kasqayta qawachiwan
uyayta kancharichispa
sumaqta rikcharikunaypaq.
Paquchatam yuyapayani
sapa kuti
hinaspa tapupakuni
haykapitaq patanpi challwa hapiq
llaki sunquyta uqarisaq.
Wintanantakama qawarini
hinaspa Antawaylla llaqtay
asikuyniy kutichiqta
sapa punchaw
rikuni.
Antawayllata wintana ñawpaqninpi rikuni
hinaspa mamay llaki marqakusqanta yuyarini
iskay chunka pusaqniyuq fibriru punchaw
muru llikllan rantikusqanpi.
Ñañay Ayrata yuyarini
wasi qataman pawaqta llañu kiklluntakama
warma kayninchik
sara chakra qipanpi chinkaykuqta siqinanpaq.
Antawaylla wintana ñawpaqninpi
tiyuymi
yukalitu sachakuna qasqunpi apakuq
kay chirirayku asmawan mana wañunanpaq.
Antawaylla wintana ñawpaqninpi
makiyuq Chumbaw mayum
masiykunapa/ñaña-turiykunapa uyanta aywispa
dicimbri para
llaki apamusqanta chinkachinanpaq.
Antawaylla wintana ñawpaqninpi
Peru kallipi chunka hukniyuq tutakama
antikuchu rantikuq mamallam,
willkankunata yachaywasiman churananpaq
raku wirpa
warmi wawan pasñacha
Limaman pichqa killaña llamkaq ripukusqanrayku.
Llapantam wintana ñawpaqninpi qawachwan,
Antawayllata,
Peru suyunchikta,
kikinchiktapas.
Retrato de **Lourdes Apari Moscoso**

Qillqaq — autora original

Lourdes Apari Moscoso

Lourdes Apari Moscoso (Apurimaq, 1993). Mitmaq, activista, psicóloga hinallataq ayllukunapi gestora cultural. Apacheta harawi maytunqa (Hipatia Ediciones, 2021) XI edición del concurso El Poeta Joven del Perú (2020) nisqapim Mención Honrosata hapirqa. Premio Nacional de Literatura (2023) nisqapipas Mención Especialta hapirqa. Kay qillqay raymikunapim minkakurqa: Jauría de Palabras (Bolivia, 2019), 37.ª Feria Internacional del Libro de Bogotá (Colombia, 2025), Festival Pulso Lírico (Chile, 2025), hukkunapipas. Ancestralidades sutiyuq cultura tinkuykunata (Perú, 2023–kunankama) kamachin. Qaylakas (LliuYawar, 2024) warmikuna harawi riwistapim kuradora.

Retrato de **Olivia Reginaldo**

Tikraq — traductora

Olivia Reginaldo

Payqa Wankawillka llaqtamantam. Qichqa harawi maytutam 2024 watapi paqarichirqa, chaynallataqmi riwistakunapipas harawinkunata riqsichirqa. San Marcos hatun yachaywasipim Literaturata yachapakurqa. Chaymantam Plurilingüismo e interculturalidad maestriata ruwarqa, Estrasburgo hatun yachaywasipi. Literaturata, runasimita, huk simikunatapas yachachirqam.

Atuqpa Chupan riwistapim llamkan hinallataqmi runasimita yachachin Instituto Nacional de Lenguas y Civilizaciones Orientalespi, Paris llaqtapi.