Lliwyaq liwruwan ñawinchay yachachiy, Hilario Quispe Urbano yachaywasipi, Pallaqucha-Turpu, Antawaylla llaqtapi

Pisi rimayllapi

Runasimi yachachiypi llamkasqayta qawaspaymi (2023 watapi), mana kaqninpi ñawinchachisqayta kuwintata qukurqani. Chaymi, imaynatam allin ñawinchaq yachakuqkunata qispichiyman? nispay tapukurqani. Llamkayniypa munasqan haypanaypaqmi Lliwyaq (Landeo, 2023) liwrupi kwintukunata likachirqani. Ukunmanta maskapay ruwaytapas qallarirqani ruwastin-maskapastin kaq qatipaywan, yuyaymanaq ayllupa hamutayninman churapakuspay. Yachachisqay paskanaypaqmi, imayna yachachisqayta kampu kwadirnuypi qillqarqani. Kay llamkaywanqa musuqmanta ñawinchay yachachiytam sayarichirqani, ñawinchaypi allin kallpachakusqankutapas tupurqani rúbrica analitikawan.

Aysaqnin simikuna: Runasimipi ñawinchay, ñawinchay yachachiy, kwintu, kallpawan ñawinchay.

Resumen

Al observar mis clases de quechua durante el año 2023, me di cuenta que las estrategias aplicadas durante mi labor docente no estaban adecuadamente diseñadas para desarrollar la comprensión lectora en este idioma. Me pregunté: ¿Cómo podría mejorar la capacidad de lectura en quechua de mis estudiantes? Luego de algunas reflexiones decidí trabajar con los cuentos breves del libro Lliwyaq (Landeo, 2021). Al mismo tiempo iniciaba una investigación cualitativa, desde la acción pedagógica como metodología y un paradigma sociocrítico. Para sistematizar mi propuesta y analizarla, registré en mi cuaderno de campo cómo iba desarrollando las sesiones. Posteriormente, evalué el avance de mi trabajo con una rúbrica analítica cuyos resultados fueron positivos.

Palabras clave: Lectura en quechua, enseñanza de la lectura, cuento, lectura en voz alta.

1. Riqsichiy

Ñuqaqa Kañiti llaqtapim, Limapa sullka suyunpi paqarirqani. Tayta-mamayñataqmi Chaqrampa llaqtapi wiñarqaku (Antawaylla, Apurimaq sullka suyupi). Suqta killayuqllam paykunapa llaqtanman hamurqani. Chaymi uchuyniymantapacha runasimitaqa rimani. Primaryata, sikundaryatapas Chaqrampa llaqtapa Antawaylla llaqtapa yachaywasinkunapim tukurqani.

Ika llaqtapi, “San Luis Gonzaga” hatun yachaywasiman yaykurqani, Lengua y Literaturapi yachachiq qispinaypaq. Chaymanta kutimurqani Antawayllaman, yachachiqhina llamkaq. Runasimi yachachiytaqa qallarirqani 2019 watamantam Wankaray llaqtapi, chaymantaqa Pallaqucha yachaywasinpi.

Runasimi yachachiyqa, ñuqapipas ancha sasachakuywanraqmi purichkan, hatun yachaywasipi runasimi yachachinaypaq mana qispisqa kasqayrayku. Yachachinapaqpas qallariyninpiqa manayá achka liwrukunatachu tarirqani. Yachaywasipipas Istadupa apachimusqan liwrukunaqa huk iskayllam karqa, yachakuqkunam ichaqa tumpallatapas runasimitaqa rimarqaku. Llamkaytaqa runasimillapi qillqasqa Rimana liwruwanmi qallarirqani, allimanta hukkunawanpas. Kay liwrukunaqa ñawpa yachaykunatam riqsichiwanchik. Ichaqa sasa kasqanraykum, warmakunaqa llamkayta mana atirqakuchu.

Chaynallataqmi ñuqapas runasimita manaraq allinta tuqyachispay kastillasimimantapacha yachachirqani. Chaymi tapukurqani: imaynatam runasimipi ñawinchayta yachachiyman? Hinaspam llamkayniypa rurun qispichinaypaq pisi simillapi qillqasqa kwintukunawan llamkarqani. Chaynallataq ñuqapas kaqninpi likay yachachiyta munaspay, kikiymanta liwrukunata rantispa kallpawan rimaspa ñawincharqani, simiy paskakunanpaq, qillqaytapas pisi-pisillamanta qallarirqani.

2. Maskapaymanta kaq yachaykuna

Imataq ñawinchay? MINEDUpa (2021) nisqanmanhinaqa, “Ñawinchana s. lectura. Ñawinchana qillqasqakunaqa rimayninchiktam alliyachin.” (25 rp.). Likayqa qillqakunata qawaspa upallalla utaq rimaspa yachaykuna umaman churaymi. Runasimipi likaypas, siminchikmantapacha qillqakunata qawaspa tukuy yachaykuna haypaymi. Ichaqa qillqakunata qawa-qawaspa rimastinmi ñawinchanaqa, kaqninpi yachaykuna umaman churanapaq.

Hinaspapas, ñawinchay yachachinapaqqa, MINEDU (2016) kamachikamun kimsaman rakisqa llamkaykunata qatillampi ruwanapaq: manaraq ñawinchaspa, ñawinchaspa, ñawincharquspa. (Kaymantapacha kastillasimiman ñuqapa tikrasqay) Kunanqa kay llamkanakunatam pisillapi riqsichisaq: Manaraq ñawinchachkaspa, yachachiqpa kamachisqanmanhina, yachakuqkuna qillqapa sutinta qawaspa, llimpinkunata qawaspapas, tukuy tapukuykunata kutichimunanku. Chaynapi qillqa ima rimasqanman ñawparinankupaq. Ñawinchaspañataq, yachachiqpa nisqan yanapakuq ruwaykunawan qillqata likana, sapa kamaraq, qatillampi rakinakusparaq, utaq yachachiqpa ñawinchasqanta qatispankupas. Ñawincharquspankuñataq, yachachiqpa qillqamanta tapusqankuta kutichinanku, rimaspa utaq qillqaspapas. Kay tapukuykunaqa kanan, maymi qillqapi kasqan yachaymanta, hamutaspa yachaymanta, utaq yuyaymanaspa kutichinapaqpas chaynallataq qillqaqpa qillqapapas kunakuyninmanta hamutaspa rimanakuypas.

Chaymanta, rimasaqtaq kallpawan rimaspa ñawinchaymanta. “Qalluta pukllachispa rimaymi utaq likaymi, nisqamanqa sintiduta qun. Qillqapi sanampakunaqa (signos de puntuación) qalluta pukllachispa rimaykunam”¹ (Ruiz Garcíawan, 2016 wata, Valdezwan hukkunapapas citasqan, 2025 wata, 36 rp.). Kaypi ñiwachkanchik, likaspaqa kallpawan rimaspam ñawinchana, qalluta pukllachispa, simikunatapas kaqninpi tuqyachispa, yachaykunatapas allin haypanapaq. Hinaspapas, kaynataqa likana pisillapi qillqasqa kwintukunataraqmi. Chaynapi, ñawincharquspa, yachachiqpa tapukusqanmanhina rimaykuna kutichinapaq, yachakuqkuna qallunku yuyayninkupas paskanankupaq.

3. Maskapay imayna apakusqan

Kay maskapayniyqa yanapachikurqa yuyaymanaq ayllupa hamutayninwanmi. Chaynapi sayarimurqa “llaqtakunapi yuyaymanaspa hamutayman, ayllukuna munasqanmanta qallarispan yachaykuna ruwaymanpas”² (Alvarado Garcíawan, 2008 wata, 190 rp.). Sasachakuykunata qawarispaymi, hamutaspaypas, musuq yachaykunawan llamkayniyta sayarichirqani.

Maskapayniyqa ukunmanta qatipaspa ruwasqam chaymi “runakunapa ukunpipuni sasachakuykunata qawan. Sasachakuykunaqa manam huk niraqllachu, sapa hawaqpim hukman hukman, chaynam ruwaykuna uqariypas.”³ (Pizawan hukkunapas, 2019 wata, 456 rp.). Llaqtanchikkunapiqa yachachiypi sasachakuykunaqa achkallañam, chaytam ukunmantapuni qawaspa tikrana, allinta riqsispapas.

Maskapayniyqa apakurqa yachachistin-maskastin puriywanmi. Maskapay munasqan tarinapaq puriyqa llamkan “yachachiypi sasachakuykuna rikurisqanta paskaspanmi, hinallataq allichaspanpas, tukuy purichiqkunapa munasqanmanhina [...]. Kay maskapayman churapakuqkunaqa kikinkumantam yuyaymanananku, hamutanankupas yanapanakuspa.”⁴ (Miguélez, 2000 wata, 30 rp.). Yachachiypa ukunmanta maskapayqa qawarin, imaynatam yachachiqkuna yachachinku, yachakuqkunapas yachanku, imaynatam mastarikun kamachisqa yachachinakuna, yachachiypi kallpachaqkunapas.

Llamkayman churapakuqkunaqa, qallarisqa pachamantam yanapakunku, “maymi kasqan kamachisqakunata ukunkupi takyachispankum paykunapas maskapaqkuna rikurinku.”⁵ (Colmenares Piñerowan, 2008 wata, 27rp.). Karqakutaq: runasimipi yachachiq, iskay chunka yachakuqkuna, huk ñiqimanta tawa ñiqikama, yachawaywasi umalliqpas. Tarisqakuna uqarinapaqqa, allwinakunaqa, ruwanakunapas kaykunam: qaway (kampu kwadirnuy), chaninchay (rubrica analítica). Yachachisqayta qawaspa ruwaykuna chaninchanapaq qillqakunapas.

4. Ñawinchaymanta chaniyuq llamkaykuna sayarichiy

Yachakuqkunaqa rimanku runasimipi, wasinkupi, llamkaykunapi, machu taytankuwan, tayta-mamankuwanpas. Chaymi yachaywasiman kay wata hamuq warmakuna, yaqa lliwpas rimanku tumpallataqa. Ichaqa hukllam sasachakurqa, aswanqa yachaytam munarqa. Allinta siminchikta yachachiyta munaspam maskarqani, yachachiy qallaykusqaymantapacha, liwrukunata, Estadupa apachimusqan liwrukunawan ruwasqayta yanapachinaypaq. Chaynapim tuparqani Lliwyaq (Landeo, 2021) liwruwan, hinaspam utqayllaman kusisqa ñawincharqani. Chaymantam pisillapi qillqasqa kasqankurayku, chuya simiwan qillqasqa kaptinkupas, qichwa runakunapa llaqtan ukumantapacha qispimusqanraykupas akllarqani: “Atuq”, “Maytaq kawalluypa chupanqa?”, “Sallqa kwintucha”, “Degollador”, “Qaqa”, “Maymanmi ayqiwaq?”, “Wankawillka”, “Challpichiku”, “Uma”, kwintukunata. Kaykunawanmi ñawinchayta yachachirqani. Imaynata? Sapa runasimi yachachiy uraspim, likayta qallarirqaniku chunka pichqayuq minutupi, kallpawan rimaspa, allinta simita kichaspa, qalluta pukllachispapas. Qallarirqani ñawpa kaq raki qillqata, chaymanta huk yachakuq huknin rakita, qatiqninmanñataq hukninta, hukninta, tukunankama. Chaymanta tapurqani kwintu ñawinchasqaykumanta, paykunañataq simikunata sasa-sasata tuqyachispanku, qallunkupas watasqa kanmanhina kutichiwaqku.

Chaypim rikurqani kay sasachakuykunata: huk ñiqipi karqaku suqta, paykunam manaraq allintachu tuqyachirqaku; saya sayaspa, wakinqa pantaspa allillamanta tuqyachiytaqa tuqyachirqaku. Ichaqa huk warmi kaq mana allintachu likaq, Nasca llaqtamanta hamuspa. Huknin kaqñataq ñawincharqa tumpallata, ichaqa manam rimayta tuqyachirqachu. Wakin qarikunañataq rimarqaku allinniraqtaña. Kay ñawinchasqaykuwanmi, paykunaqa astawan kallpanchakuspa, mana pinqakuywanña, lliwchankupas likarqaku.

Iskay kaq ñiqipiñataq kimsalla karqaku, paykunawanqa huk wataña aparqani runasimipi llamkayta; tumpallataqa rimaqkuñam; ñawinchaqkupas mana anchata pantaspaña. Warmi kaqñataq allillamanta, panta pantarispa likaq. Kimsa kaq ñiqipiñataq karqaku pichqa. Paykunaqa lliwchanku allinta ñawincharqaku. Tawa ñiqipiñataq huklla karqa, paypas allintam likarqa. Kay yuyaymanay haypanaypaqqa kampu kwadirnupi llamkasqaymanta qillqasqaywanmi yanapachikurqani, llamkasqayta sapa tukuspay.

Huk killamanñam rirqaniku kayna likaypi. Chaymantam, paykuna munasqankumanhina akllakurqaku kwintuta, allinta wasinkupi yachamuspa, ñawpaqman lluqsispa willakamunankupaq. Chaymi ñuqa “kaynata rimanki, makikiwan yanapakunki, kallpawan rimanki uyarikunanpaq, puririykuspa”, nispa yahachirqani. Wakin umanman churayta mana atiptinkum, paykunata kwintupi runahinata runachaspa, qawarichirqani, hinaspa ruwarqa kwintupi runahina. Allintaña willakuptinkutaq, huk punchaw kamachirqani, llaqta pachankuwan pacharqukuspa hawapi, ñanpi, pampapi utaq sacha sikipi willakunankupaq, chaytañataq ñuqa videopi grabarqani.

Chayllapim kamachikamurqa Ugelmanta, runasimipa huk simikunapa suyunchikpi punchawnin kaptin, hatun tinkuyta runasimipi ruwasun nispa. Chaymi umalliqwan rimariykuspa kay yachaywasipi huk punchaw lliw huñunakuspa sapa warmakuna willamurqaku kwintunta, pachankuwan pacharukuspa. Chaynam runasimipi likay yachachisqay kallpanchakurqa.

Tukupaynin

Runasimipiqa yachachinim umalliqkunapa kamachisqanmanhina, tukuy qillqakunata ñawinchayta, yachakuqkunaman liwruta quspay, ichaqa manamá kanchu runasimillapi qillqasqa achka liwrukunaqa. Chaymi munayman Lliwyaqhina liwrukunata, chaynapi runasimita kallpachaspa tukuy suyukunaman puririchinapaq.

Ugelmantapacham kamachikuykuna hamun, ichaqa manayá qatipasqachu, paykunapas, ñuqamantaqa manam chiqaptachu iñinku kay siminchikpi. Chaymi yachaywasipi runasimi yachachiytaqa qatipankuchu munasqanchikman hinaqa. Chaymi mana takyachkanchu llaqta ukupi runasimi yachachiyqa.

Tayta-mamakunaqa hinallataq llaqta umalliqkunapas runasimi yachachisqaymantapacha munanku wamankuna runasimi allin yachanankuta chaymi llamkani paykunapi hapipakuspay. Yachachiqmasiykunapas kikillankumantaqa manataqmi kay llamkayman churapakunkuchu chaymi kunankamapas runasimipi chiqap iñiyqa kanraqchu.

Kay qillqasqakunamanta yachapakusqa:

Alvarado, L. J., & García, M. (2008). Características más relevantes del paradigma socio-crítico: su aplicación en investigaciones de educación ambiental y de enseñanza de las ciencias realizadas en el Doctorado de Educación del Instituto Pedagógico de Caracas. Sapiens: Revista Universitaria de Investigación, (9), 187-202. https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3070760

Colmenares, A. M., & Piñero, M. L. (2008). La investigación acción. Una herramienta metodológica heurística para la comprensión y transformación de realidades y prácticas socio-educativas. Laurus, 14 (27), 96-114. https://www.redalyc.org/pdf/761/76111892006.pdf

Landeo M., P. (2021) Lliwyaq. Pakarina Editores.

Miguélez, M. M. (2000). La investigación-acción en el aula. Agenda académica, 7 (1), 27. https://alad.cele.unam.mx/modulo2/unidad1/investigacion-accion.pdf

MINEDU (2016) Currículo Nacional de Educación Básica CNEB. https://www.minedu.gob.pe/curriculo/pdf/curriculo-nacional-de-la-educacion-basica.pdf

MINEDU (2021) Urin kichwa. Yachachinapaq simikuna. Vocabulario pedagógico de quechua sureño. https://repositorio.minedu.gob.pe/handle/20.500.12799/7490

Piza, N., Amaiquema, F. y Beltrán, G. (2019). Métodos y técnicas en la investigación cualita-tiva. Algunas precisiones necesarias. Conrado, 15 (70), 455-459. http://conrado.ucf.edu.cu/index.php/conrado

Valdez, O. Sierra, C. Carrasco G. Ramirez Ruth, Quispe E. Mindivil, M. Oscco, A. Robles, L. (2025) Lee en voz alta para todos. Jornadas de minka para aprender a leer y comprender con el método Dolorier. Apogeo Editorial.