“Akshukuru” kwintupi uywanakuypaq yachaymanta
“El gusano de la papa” relato oral quechua para aprender a convivir

Pisirimayllapi

Llaqtanchikpa kwintunkunapiqa imaymana yachaykunam tarikun. Chay yachaykunam, allin uyariqkunataqa, runamasinwan, muyuriyninpi tukuy kawsaqkunawanpas allinta uywanakuspa tiyananpaq yanapan. Maskapayniypim, “Akshukuru” kwintuta qatiparisaq nisqaymanta qawarinapaq. “Akshukuru” kwintu likayta tukurquptiymi kay chikachaq tapuykuna yuyayniypi qispimurqa: Ima yachaykunam tarikun “Akshukuru” kwintupi? Hatallichkanchikchu icha manañachu chay yachaykunata? “Akshukuru” wintu utaq kaqllakunapas modernidad pachapi, yanapakunkuraqchu chiqap runahina tiyanapaq? Kay tapukuykuna kutichinapaqmi categorías andinaswan hamutarisun, hinallataq, mikuymamamanta huk kwintukunawanpas tinkuchisun. “Akshu kuru” kwintuqa kay chikachaq kunakuytam riqsichiwanchik: mikuytaqa manapunim pimanpas michakunachu manachayqa runakayninchiktam usuchichkanchik, hinaspam qatipasqanchik wintupihina akshu kuruman “tikrakuchwan” muchuy runa kasqanchikrayku. Maskapayninchikpa tukuyninpim qawanchik “Akshukuru” wintu wawakunaman, waynakunamanpas willanapaq sumaq kasqanta, yachaywasipipas purichinam warmakunapas taytamamankuta, runamasinkutapas, mikuymamatapas chaninchaspanku chiqap runahina kawsakunapaq.

Aysaqnin simikuna: Kwintu, runasimi, mikuy mama, akshukuru, runamasiyki chaninchay

Resumen

Los relatos de la tradición oral quechua son portadores de conocimientos y valores importantes que permiten al hombre andino una convivencia armónica con sus semejantes y con los seres vivos de su entorno. En esta investigación analizaré, sobre los valores para la convivencia, en el cuento “El gusano de la papa”. La lectura del cuento me sugirió preguntas trascendentales como estas: ¿Qué conocimientos nos proporciona el cuento “El gusano de la papa”? ¿Aún mantienen vigencia, estos conocimientos? En tiempos actuales, este relato y otros semejantes, ¿aún son útiles para la convivencia plena? Para responder a estas interrogantes acudiré a las categorías andinas asimismo al análisis comparativo con otros relatos que desarrollan la misma temática. El cuento antedicho deja trascender un mensaje vital: compartir los alimentos es un acto que ningún humano debe dejar de practicarlo, de lo contrario nuestra condición humana se ve disminuida hasta transformarnos, de manera figurada, en “gusano de la papa”. En conclusión, se aprecia que esta clase de cuentos orales son importantes para relatar a niños y jóvenes, asimismo es importante su difusión en la escuela como estrategias metodológicas para la práctica de valores en su sentido más amplio.

Palabras clave: cuento oral, quechua, madre alimento, gusano de la papa, valorar a un semejante tuyo

1. Yaykunapaq

Mikuymamaqa manam qali-qali wiñananchikpaq kallpa qukuqllachu. Iñisqanchikmanhina rimaspaqa ñawpa machunchikkunapa mallkinchikkunapa yuyayninmantapunim chaskirqanchik sarapa, akshupa kamakuyninkuta hawkalla, qasilla uywanakuspa tiyanapaq. Chay kamaykunaqa purichkanraqmi llaqtanchik mamakukunapa machukunapa willakuyninpi. Kwintukunaqa purichkantaqmi qillqawan takyachisqapas chaymi likaspaqa tarinchik sumaq kunakuykunata ayllunchikwan yanapanakuspa chiqap runahina kawsanapaq (Landeo, 2021, 2023; Arévalo, 2014; Centeno, F.; et al., 2014; Itier, 1999; Urbano, Macera, 1992; Ramos, 1992; Arguedas, Izquierdo, 1970). Nisqanchiktaqa kaynatam pisllapi nichwan: mikuymamaqa manam wiksanchik huntachiqllachu, manam yarqaymanta amachawaqllanchikchu; payqa wintukunapipas runaman tikrakuspanmi yachaykunawan umanchikta kanchirichin. “Akshukuru” wintupi apu runahina ñakayman wichiykunanchikmantapas harkawanchikmi. Kunanqa qatipayninchik purinanpaq “Akshukuru” kwintuta riqsiykusun.

2. “Akshukuru” kwintu

Huk apu runas kasqa, ñawpa pachapi. Mikuyniyuq taqinkunapas, uywankunapas achkallañas kasqa, ichaqa rumi sunquyuq runas kasqa, pimantapas mana llakikuq, maman payachamanpas mana ima haywaykuq. Kay payachas, huk punchaw chakraman risqa, wawan akshu allasqanman. Manaraq chayachkaptinsi payachataqa llumchuynin rikurusqa, hinaspas qusanman kallpaykusqa: “Yaw, waqaya mamayki hamuchkan, papanchik mañakuqchá riki”, nistin. “Aqsukunapa yuran ukupi pakakurqusaq”, niptinsi warmiqa qusanta aqsu yurakunawan utqaylla pakaykusqa. Chayllapis payachaqa chakraman chayarqusqa. Llumchuyninqa achkallaña munturayachkaq akshukuna ñawpaqninpis tiyachakasqa. Payachaqa musyasqañas wawan pakakusqanta, ichaqa mana yachaqhinas paymanta tapukun. “Manam kaypichu tarikun. Karu llaqtatam illan, haykapya kutimunqa” nispas llumchuyninqa piñallaña kutichisqa. Payachallaqa llakisqa sunquysi kutikullan. Ñanpi chinkarquptinñas, muchuy sunqu warmiqa qusanman pawaykun. “Kutikunñam, lluqsimuyña”, nistinsi akshu yurakunata wikapan, qarinta maskastin. Chayllapis warmiqa manchakuypaqta qaparin, qusan akshu kuruman tikrakusqata qawariykuspan. Chaynas riki akshu kuruqa rikurimun, hinaspa kunankamapas chay kurukuna kawsakunku wakchakunapa mikunanta mikuspanku¹.

“Akshukuru” kwintuqa iskay kimsa rikchaqmi ichaqa kay kaqmi, ñuqapaqqa, wakinmanta aswan sumaq rikchakapuwan. Kay kwintuqa Ancash llaqta runakunapa willakuyninmi chaymi papa, chawcha utaq araq, araqa nisqanchikta “akshu” simiwan riqsunku.

3. Kay qillqa allin unanchasqa qipananpaq, yuyariykusun kay simikunata

Apu runa. Kay sutiwan riqsinchik achka imayuq runata (chakrasapata, uywasapata, hatun wasiyuqta). Chiqap apu runanaqa wakcha runakuna kuyapakuqmi, llaqtanpas nanachikuq.

Apu urqu. Llaqta waqaychaq hatun urqu, llaqtapa uywankunapas, mikuyninpas nanachikuq. Apu urqutaqa waqaychankutaqmi, imapas allin purinanpaq mañanakunku hinaspa anqusanku, haywarikunku, qunku.

Chaninchay. Pitapas, imatapas kamas kaqninpi yupaychay. Imapipas yanapawaqninchikta riqsikuy, kuyay.

Haywarikuy. Kay simitaqa “anqusu”, “pagapu”, “ofrenda” nispataqmi riqsinchik. Kuka, aqa, ima mikuypas apu urqukunaman, pachamamaman, quymi.

Muchuy. Kaqniyuq, imayuq runa ichaqa pitapas ñakarichkaqta qawachkaspanpas mana yanapakuq. Ninchiktaq “muchuy pachay”, tarpuykuna mañuspan (chikachaq usyaywan, parawan utaq unquywanpas) mana ruruptin. Kay pachapiqa llapa runakunam yarqaymanta ñakarinku, wañunku, uywakunapas chaynallam.

Maqlla. Muchuy runahina maqlla runa. Tukuy imayuq kachkaspanpas, manam runamasinta yanapakunchu. Imatapas sapallanpaq munaq. Wakiqninpiqa qukunmi ichaqa yanqachallata, aschallata, chaypas rimastin. Muchuywan maqlla runaqa rumisunquyuqkunam, runamasin mana llakipayakuq.

Unanchay. Hukpi, imapas qispichiy, kawsarichiy. Hukpiñataq, imatapas kamasninpi riqsiy, imamantapas kuwintata qukuy. Likaspa ima nisqanpas yachay, umanchik yuyayninchik kanchirichiy.

Uywanakuy. Runaqa uywan wawata, tarpuykunata, animalkunatapas, allin qispinankupaq. Runapa kawsayninqa uywanakuyllam, takyasqaña kachakaspanpas uywanakuchkanchikmi.

Kay simikunatam “Categorías andinas” nispa riqsinchik hatun yachayniyuq simikuna kasqanrayku, umanchiktapas kicharispan musuq riqsiykunaman ñanchawaptinchik. Kay simikuna ima nisqantaqa yachasqaymanhinam churaykuni maskapayniy allin unanchasqa qipananpaq. Aswan yachayta munaspaqa qatipaykuna kay qillqaqkunapa yanapakuyninkuta (Mujica, 2022; Itier, 2023; Quintanilla, Clark Barrett, Cepek, et al., 2023.

4. “Akshukuru” kwintupi hawkalla tiyanapaq yachaykunamanta hamutay

Kunanqa maskapayninchikta purichisun pisirimaylla qillqanchikpi tapuykunaman kutirispa: Ima yachaykunam tarikun “Akshukuru” kwintupi? Hatallichkanchikchu icha manañachu chay yachaykunata? “Akshukuru” wintu utaq kaqllakunapas modernidad pachapi, yanapakunkuraqchu chiqap runahina tiyanapaq? Likasqanchikmanta yuyaymanaspaqa: maqlla, muchuy, usuchiy, wischupakuy, ñakay, ima, llasaq simikunatam tarinchik, llaqtanchikpi chayna runakunapas kachkankutaqmi. Kaykunam kuyanakuy, ayni, ayllu, riqsikuy, Pachamama simikunapa kuntrapartin, awqan. Maqlla kayqa, muchuy kayqa chiqap runa qispinanchikmantam karuchawanchik, chaynallataq mana tupuyuq pinqakuymanpas urmachiwaqninchik. Kay wintuqa yuyarichiwanchiktaqmi “Iskay wawqi” wintutapas. Imanasqa? Apu runakunaqa manam wakchakunata llakipayakunkuchu chaymi, qawasqanchikpihinapas, runa kayninkuta qunqaspanku luychuman, tarukaman tikrakunku, utaq wintunchikpihinapas papakuruman. Chaynaqa tapurikusun: Ima yachaykunatam “Akshukuru” kwintupi tarinchik? Kay kwintupi chiqap runahina kawsanapaq yachakunaqa achkam ichaqa rikuchikunku mana allin ruwaykunahina, chaymi kay mana allin yachaykunamantapuni allin yachaykunaman pusawanchik. Ichaqa, llapa nisqanchikmantam iskay hatun yachayta tarinchik: taytamamanku mana riqsikuqkunaqa runa kayninkutam usuchinku, hinaspam kundinakunku. Chaynallataq: wakcha runamanqa manapunim mikuyta michakunachu.

Yuyayniyuq runaqa, runamasin kuyapayaqqa manapunim ruwanmanchu wintupi apurunapa ruwasqanta. Ima sunquykiwantaq michakuwaq, taytamamaykiman iskay kimsa papallapas haywaykuyta, malliykachiyta? Mikunanpaq manaña kapuchkaptinpas, siminmanña apaykuchkaspanpas allin sunqu churiqa taytamamankumanraqmi haywaykunku. Wintunchikpi apu runaqa manayá chaynanchu, aswanyá maman payachamanta pakakun, chakranpi achkallaña papa allasqa kachkaptinpas. Kayna runakunatam riqsinchik maqlla, muchuy, llasaq simikunawan, paykunapunim tikrakunku ritiman, qasaman, luychuman, quyllurmanpas (Itier, 1999; Landeo, 2023; Nicolás, 2025). Wintukunaqa ancha sumaq yachaykunatan hatallin, chay yachaykunam wiksusqa runa mana qispinanchikpaq sumaq kunakuykunata qawachiwaqninchik. “Akshukuru” wintupi apu runahina wintu-purichiqkunaqa (personajes) runa kayninkutapas usuchinkum. Chayta qawaspam taytamamanchikta kuyaspalla uywakuna, unquykunawan iquyaptinkupas waqaychana, imaynam paykuna wawa kaptinchik uywawarqanchik, chaynata.

4.1. Imaynam runa kayninchikta usuchinchik?

Huk kaq kutichiyqa kaymi kanman: Allin runa kayqa imaymana sasachakuyta wasapaspa qispiymi. Arí, runa qispinapaqqa pachamamawan apunchikkunawan, muyuriyninchikpi tukuy kaqwanmi uywanakuna, “huk niraq” runakunawanpas (Mujica, 2022: 41 ss.). Chaynallataqmi allin runa qispinchik machunchikkunata, unquqkunata, wakchakunata kuyapayaspa, llaqtanchikrayku llamkaspa, ima allintapas llapa runamasinchikpaq munaspa. Mallkinchikkunapa yachayninkutapas, siminkutapas nanachispa, waqaychaspa. Runam qispinchik umanchikpi allinpaq riqsiykunata takyachispa, kawsayninchikpipas sumaq ñanintakama purispa, llaqtanchikpa kamaynin nisqanmanhina tiyakuspa. Nirqanchikñam, ancha sasam runa qispiyqa. Tukuy ima yachaniyuq kachkaspapas runa kaytaña haypaykuchkaspapas manaraqmi runapunichu kanchik, ichaqa ancha riqsisqam, kuyapayasqam, wañukuptinchikpas kusikuywan yuyarisqan qipanchik.

Hinaptinqa imanasqam imaymana sasachakuywan allin runa qispisqanchikta usuchinchik? Wakiqninchikqa mana allin uywasqayá qispirqanchik. Taytamamanchik, runamasinchik tukuyta ruwaspa allin kaq ñanman churawachkaptinchikpas lluptinchikyá chay ñanmanta. Wakiqninchiktaqa tukuy imakuna kaqniyuq munaytaqmi llallipawanchik, imatapas ñuqallanchikpaq kanan munay, chaymi runa kayninchikta qunqayllamanta usuchinchik, hinaptinmi kawsayninchikqa tuñikuyta qallarin, chaymantaqa ayllunchikpa, llaqtanchikpa chawpinpi tiyachkaspapas sunqunkumanta rakisqa, karuchakusqa tarikunchik, millay sunquwan qawasqa, chiqnisqa. Chaynallataqmi runakayninchik pisiyaptinqa tawachakikunaman rikchakuspa paykunaman asuykunchik. Kankum chayna runakuna: yuyayniyuq, simiyuq, ñawiyuq kachkaspankupas, ruwasqanku mana qaway atiqkuna, llaqtankupa sunqunmantapas wischusqa. Hamutayninchikpiqa kay nisqanchikkunam runa kayninchikta usuchin, pisiyachin.

4.2. Hatallichkanchikchu, manachu kay yachaykunata?

Kay tapukuyqa llasaq tapukuymi, ichaqa aswan sumaq, ñawinchikpas yuyayninchikpas kichariq, allin mana allin tiyasqanchik qawachiwaqninchik.

Llaqtanchikpa yachayninqa pisi-pisillamantam chinkachkan, hawka tiyanapaq kamaykunapas chaynallam chinkachkanña, ñawpa kamachiqkunapas umalliqkkunapas, qullanakunapas chinkachkankum chaymi Lima llaqta usu awturidarkunallaña llaqtanchikpipas kamachikunku. Runamasinchikwan kaminakuypi, sasachakuykunapi tarikuspanchikpas huwismanmi richkanchik, abugadumanpas nanachiwananchikpaq nispa, chaynaspam qullqitapas wischuchkanchik. Huwisyu nisqapi purinapaq qullqinchik mana kaptinpas mikuyninchikta uywanchikkunata rantikuspanchikmi huwisman abugaduman qullqita qunchik. Huwisyukunapi purispaqa manataqmi hawka kaytapas tarinchikchu chaymi sansapa hawanpihina tiyanchik awqanchikpa ruwawasqanchikwan churmichakuspa, ima ruwayninchiktapas, ayllunchikitapas qunqasparaq. Chaynallam kunanqa purinchik llaqtanchikpi ñawpapachamantaraq hatallisqa kamaykunata qunqaspanchik; machukunapa, payakunapa awqanakuypi tarikuqkunata allinyachiq riqsiyninkutapas wischupakuspa (Gonzales, 2022; Mujica, 2022; Córdova, 2018; Mujica, Córdova, 2016).

Chaynallataqmi chinkachichkanchik llaqtanchik usu llamkaykunata. Ñawpaqtaqa ima ruwaypas aynillapim qispirqa; ima haykata munaspankupas yankiwanmi truykillawanmi tariqku, kunanqa qullqillapaqñam. Qullqim “runayachiwanchik”, allin sunqunchiktapas, yuyayninchiktapas chinkachichkan chaymi utisqahinaña kallpakachanchik, muspanchikpas qullqita maskaspa. Siminchikpas manañam chaniyuqchu, ima nisqanchiktapas qillqapiraqmi churana, chaynachkaspapas nisqanchiktaqa manayá waqaychanchikchu. Llaqtanchik mikuykunatapas, apukuna, pachamama waqaychaytapas qunqachkanchikñam. Kunanpacha uywanakuypas manañam ñawpaq uywanakuyñachu: uywawaqninchikunapa siminpas, kamachikuyninpas usuchisqañam.

5. “Akshukuru” utaq kaqlla kwintupas kunanpacha kawsaypi, yanapakunkuraqchu chiqap runahina tiyanapaq?

Kay llasaq tapukuy kutichiypiqa kaynatam hamutayma. Kwintukunaqa yanapakunkuraqmi. Maylaw llaqtapa kwintunpas, mana riqsisqanchik mamasipi puriq kwintukunapas yanapakunkum modernidadpachapi allinlla tiyananchikpaqqa. Ichaqa, pi kasqanchiktam, may llaqtamanta hamusqanchiktam yuyarina, llaqtanchikpa yachayninwan, kwintukunapa kunakuyninwan kallpachakuna. Qichwa runakunapas modernidadtaqa haypachwanmi, hawa llaqtakunamanpas illachwanmi llamkayta maskastin, ichaqa manapunim qunqanachu pi kasqanchikta, mamasiminchik rimayta, llaqatanchik usu mikuyta, llapa kaykunam andino runa kayninchikta kallpachan. Moderno runa kayqa manam huchachakuychu, aswanmi musuq ñawiwan pi kasqanchik qaway, riqsiy, hinaspa ancha kusikuywan kallpachakuy. Nisqaymanhinaqa imamá kasqallanpi takyan? Akasu kay tiyasqanchik pacha takyanchu kuyuriyninpi, muyuriyninpi?, manam riki. Chaynallam kaypachapiqa imapas puririchkan, yachaykunapas wakinqa kutimanta kutimanta musuqyachisqam purichkan, chaymi modernidadpachataqa chaykiskuna, yaykuykuna, ichaqa allinta hamutaspa, yuyaymanaspa. Arí, umanchika allinta watakuykuspam modernidadpachamanqa yaykuykuna, manachayqa lliwmi rakrarquwachwan.

Nisqaypa tukupayninpi niyman, imapas manam kasqanpihinallañachu, ñawpa kawsaykunapas mana tanispam musuq kawsayman tikrakuchkan, chayna kachkaptinpas, pitaq hawkalla kawsakuyta mana munanmanchu?, pitaq runamasinpa chaninchasqa tiyakuymanta ayqinman? Ñawpaqtaqa ayllunchikman sunquchakuspam tiyarqanchik, machukunapa siminmanpas, wintukuna willakuyninmanpas iñispanchik. Kunanpachapiqa chay wintukuna willanakuypas chinkachkanñam chaymi machukunapa payakunapa siminpas upallachkanña, rinrinchikpas, yuyayninchikpas uyarinñachu, takyachinñachu allin ñannintakama purinapaq simikunata. Kunanpacha uywanakuyqa ñawinchiktakamallañam yaykuykuchkan yuyayninchikman, ima rimaykunapas hukyasqallañam, qullqillamantañam riman, imapipas llallipayllamantaña. Wakiqninchikqa mana allin ñankunaman urmaykuspankum siminku, sutinku qachachaytapas manchakunkuñachu. Siminchikpi rimaytapas lliwmi qunqapakurunku, hinaspam kastillasimillapiña rimanku. Yanapanakustin ayninakustin llamkaytapas pasaytam qunqarquku. Lima llaqtahina utaq hawa llaqtakunahina kawsayllamanñam hapipakunkupas. Chaynallataqmi sapallankupaqña tukuy imatapas munanku, ayllunchikkunapa ñawpa kawsaynintapas qunqapakuspankum qispiytapas kikillankumantaña munanku. Kunanqa “Akshukuruta” qawapaykusun “Iskay wawqimanta” kuwintuwan tupachispa.

5.1. “Iskay wawqi” kwintu

Iskay wawqis kasqa, huknin tukuy imayuq, apu runa, hukninñataq wakchalla, churisapa, ichaqa wawqin chika sumaq kuyakuq. Huk punchawsi wakchallaqa apu wawqinman asuykun mikuychakuna mañakuq. Hinaptinsi wawqinqa llasaq rumita qipiykachisqa. Wakchallaqa kusisqallas kutirimun llasaq qipinwan, wawqillayqa achka mikuyta qipikachimullawan, nispan. Tutayarunsi sallqapi, hinaspas machay sikinpi puñukullan, machayman ñutu kukachanta haywaykuspan. Chawpi tutaman apu urqukuna rimanakuspanku wakchallamanqa quykunku yurqa saratawan qillu sarata. Rikchaparikuspan wasillanma kallpan sarata kamcharquspa apinankupaq, hinaspa llapanku mikunankupaq. Saraqa tikrakurqun qullqimam, quriman. Wakchallaqa tukuy uywakunata, sumaq pachakunata rantiparin. Wawqinqa, tapukun, imaynanpitaq, maypita waknaña qullita tarirqamun. Ichapas suwakamurqa. Nispa. Wakchallapa wasin rin, patuparin. Wawqinqa ima kasqallanta willakullan. Hinaptin apu runaqa wakchatukuspan pasan apu urqukunama. Tutayan, waqaqtukun, kukanta, traguchaanta upyan urqu apakunaman ni imatapas haywarikuspa. Chawpituta imata apu urqukunaqa rimanakun. Apu runaqa achikyaptin tikrakun luychuman, invidioso luychuman, hinaspa ayqin sallqaman (Landeo, 2023.)²

5.2. “Akshukuru” kwintuta “Iskay wawqi” kwintuwan tupachispa hamutay

Qallarisunchik kayta nispa: kwintukunapiqa rikunchik iskay apu runatam, tukuy imayuqkunata, ichaqa manam runamasinkuman imallapas haywarikuyta yachankuchu (papa allaq runa, mamanman; apu runa, wakchalla wawqinman chaynallataq apu urqukunamanpas). “Akshukuru” huk kaq kwintupiqa apupa mamanmi wawanta watukun charkita qipirikuspan, imaynam wakchallapas ñutu kukachanta apu urqukunaman haywarikuspa.

Chay mana allin runakunaqa iskayninkum runakayninkuta usuchinku. Huk kaqnintam akshumama tikran akshukuruman (gusano de la papa), huknintañataq apu urqukuna, tarukaman utaq luychumanpas (venado). Imanasqa? mamanmanpuni, wawqinmanpuni mikuykuna haywarikuy mana yachasqankumanta. Nichwantaq iskaynin kwintupim akshumamawan apu urqukuna riqsin runakunapa sunqunta, imayna haykayna kawsakusqankutapas chaymi paykunaqa hustisyata ruwanku, mana allin runakuna kay kwintukunata uyarispanku wananakupaq, runamasintapas, mikuymamata apu urqutapas chaninchanankupaq, chaynallataq wawakunapas runamasinku kuyapayakuqkuna qispinankuq. Ima yachaypas yuyayninchik, ñanninchik kanchiriq kaspaqa manapunim chinkanchu, aswanmi wiñaypaq kawsan.

6. Tukupaynin

“Akshukuru” kwintuqa, llaqtanchikpi kayhina wintunkunaqa runa kayninchik waqaychaqkunam, chay wintukunapi ima kasqantapas qawaspa hamutarinapaqmi, unanchanapaqmi; kikinchikpaqpuni imayna haykayna kawsakusqanchikmanta tapurikunanchikpaqpas. Arí, kay kwintukunaqa allin utaq millay runa kasqanchiktam rikuchiwaqninchik. Kwintukuna willakuykunapa rurun qawanapaqmi kwintu willakuq machukunata payakunata minkakuna, hinaspam yachaywasimanpas pusana wawakuna, irqikuna kwintukunata uyarinakupaq. Chaynallataqmi wasinchikpipas kawsarichina ayllupura rimanakuyta, wintukuna willarinakuyta. Chaynaspallam wawakunata, warmakunata allin ñanman churasunchik, hamutarispa hamutarispa hawkalla kawsakunankupaq. Chaynachkaspapas manañam ñawpa uywanakuymanpuni kutiykuytaqa atisunñachu, modernidadpachapi uywanakuyqa hukmanñam ichaqa kallpachachwanmi llaqtanchikpa imayna haykayna kawsakuynin takyarinanpaq, mamasiminchikpas mana chinkananpaq. Chaytaqa ruwachwanraqmi. Chaypaqqa yachaywasikunatawan kumunidar ayllukunawan tinkuykachina, chaynaspam wawakunamaqa llaqtanchikpa yachayninta riqsichisun.

____

7. Kay qillqasqaykunamanta yachapakusqay

Arévalo, C. (2014). Yachayninchikkuna, Nuestros saberes andinos. Lima, Corporación Merú E.I.R.L. - Universidad Nacional José María Arguedas, p.100.

Arguedas, J.; Izquierdo, F. (1970) [1947]. Mitos, leyendas y cuentos peruanos. Selección y Notas de José María Arguedas y Francisco Izquierdo Ríos. Lima, Casa de la Cultura, pp.118-119.

Centeno, D.; Félix, E.; et al. (2014). Llaqtanchikpa yachayninkuna (Investigación Cultural). Lima, Corporación Merú E.I.R.L. - Universidad Nacional José María Arguedas, pp. 81-83.

Córdova, G. (2018). “Kaspay mana kaspaypas kachkaniraqmi”. En: Atuqpa Chupan Riwista, Wata 6, Yupa 6, Ayamarqay killa 2022. Lima, pp.19-23.

Gonzales, A. (2022). “Llaqtanchik ukupi yachasqanchikmanhina tiyakunapaq”. En: Unaypacha Rimanakuypaq, II Wata, 02 Yupa, 2022 marzo. Andahuaylas, Universidad Nacional José María Arguedas, pp.31-37.

Itier, C. (1999). Karu Ñankunapi. 40 cuentos en quechua y castellano de la comunidad de Usi (Quispicanchi-Cuzco). Instituto Francés de Estudios Andinos, Centro de Estudios Regionales Andinos “Bartolomé de Las Casas”, pp. 12-15.

__ (2023). Palabras clave de la sociedad y la cultura incas. Lima, Instituto Francés de Estudios Andinos, Editorial Commentarios.

Landeo, P. (2021). Del degollador al condenado ¿Por qué cambian las preferencias narrativas? Tradición oral quechua de Huancavelica (Perú). Tesis doctoral en Antropología. Universidad Sorbona-París, pp. 502, 636. En: https://theses.hal.science/tel-03572440v1/file/TheseLANDEOMUNOZPabloAndres_2021.pdf

___ (2023). Sansón y la lechuza. Relatos quechuas de Huancavelica, Perú. 1er. Premio en Documentación lingüística. Ediciones Abya-Yala, pp. 86-89; 326-329.

Nicolas, V. (2025). “Les frères paresseux: généalogie d´un conte aux multiples moralités. César Itier, editor. En Bulletin de L´Institut Français d´Études Andines. 2025, Tome 54, N° 1, pp. 101-123.

Mujica, L. (2022). “Uywanakuy: Huk niraqkunawan tiyay”. En: Unaypacha Rimanakuypaq, II Wata, 02 Yupa, 2022 marzo. Andahuaylas, Universidad Nacional José María Arguedas, pp. 41-47.

Mujica, L.; Córdova, G. (2016). “Qichwasimirayku: batallas por el quechua”. En: Atuqpa Chupan Riwista, Wata 4, Yupa 4, Aymuray killa 2016. Lima, pp.15-17.

Quintanilla, P; Clark Barrett, H.; Cepek, L. et al. editores (2023). Epistemologías Andinas y Amazónicas. Conceptos indígenas de conocimientos, sabiduría y comprensión. Lima, Fondo Editorial de la Pontificia Universidad Católica del Perú.

Ramos, C. (1992). Relatos Quechuas / Kichwapi Unay Willakuykuna (con estudio sobre la narrativa oral quechua). Lima, Editorial Horizonte, pp. 134-137.

Urbano, J.; Macera, P. (1992). Santero y caminante / Santoruraj-Ñampurej. Lima, Editorial Apoyo, pp. 112-113.