Perú suyupa antinkunapi ayllukunapa sinin: Pantallapi kawsaynin tikraymanta

Pisi rimayllapi

Kay qipa watakunapim, qichwa hinaspa aymara simipi siqisqa pilikulakunawan, Perú llaqtapi siniqa wiñarirqan. Retablo (2017), Wiñaypacha (2017), Willaq Pirqa (2022) hina peliculakunaqa, Antikunapi ayllukunaman kikin rimayninkupi kunkata quspa, rikchayninkunata riqsichispa hatun ruraykunata qispichimunku: musuq paqariykunam kaykunaqa. Kay llamkaykunaqa kikinchakuymanta (identidad nisqamanta), sapan kaymanta, ayllumanta, kawsayninkuta harkasqankumantapas rimanku. Ayllu simikunata apaykachaspankum, mana rikurisqa kaq runakunapa allin kayninta riqsichinku. Kay ayllu siniqa (cine indígena nisqa), ñawpaqmanta hukllachasqa “cine centralizado” nisqata harkaspa hukmanyachiqmi, aswanqa tukuy tiqsi muyupi qawasqa imam kachkan. Kay pilikulakunaqa yuyariyta hinaspa yupaychasqa kaytam qapaqchan, sapinchan ima; chaymi arte contemporáneo nisqa ukupi qichwa hinaspa aymara qawarikuykunata churan.

Aysaqnin simikuna: Anti ñawpa llaqtankunapa sinin, ñawpa llaqtakunapa siminkuna, pi kasqanchik chaninchay, Antikuna, ñawpa llaqtakunapa imayna kawsasqan kallpachay

Resumen

En los últimos años, el cine peruano ha crecido con películas en quechua y aimara. Retablo (2017), Wiñaypacha (2017) y Willaq Pirqa (2022) representan un movimiento que da voz a las comunidades andinas en sus lenguas. Estas obras abordan identidad, soledad, familia y resistencia cultural. Al usar lenguas originarias, los directores reafirman su vigencia. Este cine indígena rompe con la visión centralista y global tradicional. Estas películas son actos de memoria y dignidad que incluyen perspectivas quechuas y aimaras en el arte contemporáneo.

Palabras clave: cine indígena, lenguas originarias, identidad cultural, Andes; resistencia cultural

Qallariynin

Kay qipa watakunapim, Perumanta siniqa, ayllu simikunapi rurasqa pilikulakunawan, wiñarirqan. Retablo (2017), Wiñaypacha (2017), Willaq Pirqa (2022) pilikulakunam sutilla qawarichiykuna kanku. Kay llamkaykunataqa qichwasimipi, aymarasimipi siqisqa pilikula ruraqkunam kamarqanku. Kay llamkaykuna kasqanqa Antikunapa hawanpi sini wasikunaman ayllu simikunapa yaykuynintam rikuchin.

Pilikulakunamanta

Retablo, Álvaro Delgado-Apariciopa paqarichisqan, huk waynamanta willakun. Chay waynaqa taytanpa llamkaynintam yachan, taytanqa retablo ruraqmi, Ayakuchu llaqtapi. Taytanqa chinakum karqan. Chayrayku, pilikulapi, ayllu runakunaqa manam taytanta munarqankuchu. Chay pilikulapiqa yaqa llapanmi runa simipi rimankun. Kayna runa simipi qispichisqankuqa kallpatam willakuyninman aswan qun. Chay pilikulapiqa Magaly Soliermi, ancha riqsisqa aranwaq warmi, chay suyumanta mana riqsisqa aranwaqkunawan kuska llamkan. Chayqa Retablopa qichwa rikchaynintam kallpacharqan.

Hinallataq Wiñaypacha, Óscar Catacorapa qillqasqan, qispichisqanpas. Kay pilikulaqa tukuy Perú suyumanta aymara simillapi rimasqa punta kaqmi. Pelikulapi aranwaqkunaqa Vicente Catacoram, Willkahina; hinallataq Rosa Ninapas, Phaxsihina. Vicente Catacoraqa Óscar Catacorapa mamanmanta machutaytannmi. Chay pilikulaqa Antikuna ukupi kuraq taytamamapa kawsayninta qawachin. Paykunaqa sapallan saqisqam kachkanku. Óscar Catacoraqa “machu taytaypa, paya mamaypa Ñawpaq kawsaynillantam qatipan. Tayta mamaypa hinaspa huk wawankupa mana kasqankutam rikurqani. Lima llaqtapi paykunapa churi wawanku tiyaqku. Paykuna tayta mamanku saqisqankuqa achka wayna sipaskuna maypi kasqankumanta imayna lluqsisqankumanhinallam kachkan”, nispan nirqan (“Wiñaypacha”). Chay pilikulaqa ancha sumaq llamkaymi, alli allin rurasqa. Llakikuypaqmi, Catacoraqa 2021 watapi wañukurqan. Payqa ancha sumaq ruranankunatam kunan pacha Antikunapi sinipaq saqirqan.

Willaq Pirqa, César Galindopa qispichisqan, qichwasimita hukllachan kikin sinimanta yuyaymanasqanwan, kayqa aswan allin atipaymi. Kay pilikulapiqa Sistucha sutiyuq warmacham, llaqtanpi ñawpaq kutita sini qawasqanmanta willakun. Llaqtamasinkuna yachanankupaqmi chay pilikulakunataqa kastillasimimanta qichwasimiman tikrarqan.

Aranwaqkunaqa Víctor Acurio (Sistuhina), Hermelinda Luján (Mama Simonahina) Melissa Álvarezwanmi (Lucichahina). Paykunaqa riqsisqa aranwaqkunam kanku; hinallataq, qichwa ayllukunamantam kanku. Chay pilikulaqa sinita yupaychan, ayllupaq, yachaypaq ima. Kay qichwa simipi aswan achka qullqita chaskiq pilikulam karqan. Perú suyupi 80.000 qawaqkunatam atiparqan.

Kay pilikulakunaqa llaqtapi willakuykunatam willakunku. Antikunapi kawsaymantam riqsichiwanchik, ayllu ukupi mana allin apanakuymanta; qichwa runapa, aymara runapa rurayninkumanta, kunan pachapi imayna kawsaynin sasachakuykunapi kasqanmantapas rimawanchik. Chay ruraqkunaqa sapa kutim chakra llamkaqkuna utaq llaqtapi yachaq kanku. Paykunaqa manam profesional yachayniyuqchu, ichaqa chiqaq kaqta, sunqunta ima apamunku.

Tukupaynin

Ñuqaqa kay pilikulakunatam qawarqani. Kayna qispimuq siniqa hamuq pachakunapaq chaniyuqmi, hinapunim yanapayta chaskinman; chaytam yuyaychakuni. Limamanta Hollywoodmantapas siniqa manam Antita chiqaqta qawachisqankuchu. Hinallataqmi simikunata, kawsay yachanakunatapas rikuchiwanchik. Paykunaqa manam qawachiyllatachu maskanku. Aswanpas paykunaqa yuyachiwanchik. Ayllu runamanta aranwaqkuna maskaq, paykunata kikinchaq sinitaqa anchatam munani. Chiqa Perú llaqtamanta, mana kastilla simita rimaq llaqtakunapi tiyaqkunamantapas hamutanapaqmi kachkan. Kay pilikulakunaqa qichwa runakunapa, aymara runakunapapas, kallpankum kanku.

Ayllu simikunapi sini rurayqa manam ruraylla ruraychu. Utqayllam. Wak kunkakunamanta, wak tarpuyninkunamanta, wak llaqtakunamantapas qawakuytam saqiwanchik. Manam folklor nisqanchu; manam exotismo nisqanchu; kawsay yuyariymi, kawsaymanta yachaymi. Paykunata uyarina kachkan.

Kay qillqasqaymanta yachapakusqay

Catacora, Óscar. (Kamachiq). (2017). Wiñaypacha [Pelicula]. Cine Aymara Studios; Ministerio de Cultura del Perú.

Delgado Aparicio, Álvaro. (Kamachiq). (2017). Retablo [Pelicula]. Siri Producciones; Catch of the Day Films.

Galindo, César. (Kamachiq). (2022). Willaq Pirqa, el cine de mi pueblo [Pelicula]. Casablanca Cine.

“Wiñaypacha.” Wikipedia, Wikimedia Foundation, 9 enero 2026, es.wikipedia.org/wiki/Wiñaypacha