Aysirimanta

Kay willayqa kayjinamanta qallarikun. Uyarisqaymanjina, jatun tatay wañupusqanmanta imaymana parlaykuna kan. Wakin runa, sach’amanta urmakuspa wañupurqa, ñinku. Wakintaq, llaqta masiwan jallp’a maqanakuypi kasqankurayku wañuchisqanku, ñillankutaq. Ichaqa ñuqa yuyarikusqaymanjina wañupuyninqa wakjinamanta karqa.

Jatun tatayqa ayllu masiykuwan jallp’a maqanakuypi karqanku. Chay ch’ampaypiqa, llaqta masinchik, jatun tatay jallp’anman jatunta suchukapusqa, manataq kutiriyta munasqachu. Juk ch’isitaqri tatay, tumpa machasqalla wasinchikman kutikapuchkasqa, chaypaqtaqqa laqha ñanninta jamunan karqa. Jinallapi, pichus laqhallamanta rikhurimuspa jachawan umanpi sinchita takasqa.

Q’ayantintaq, wak runa jallp’a qarpayman richkaptin, jatun tatayta pampapi yawarlla taripasqa. Utqhayllata jatun mamayta uyarichimusqanku, jatun tatayqa kawsakuchkasqaraq, uma muyullata jampina wasiman pusarqusqanku. Jampina wasipi chunka p’unchawjinatacha jap’irqanku, chaymantaqa wasiyman kutikapurqa. Wasiypitaq allinllamanta kutirichkarqa. Ichaqa manaña kikinñachu karqa; pisillataña purikuq, ch’inllamanta utirayaq ima. Jinallapi p’unchawmanta p’unchaw wasillapi jampikuchkarqa.

Juk p’unchawtaqri tata Casiano, wasiyman jamurqa, payqa jampiri runa kaq. Casianoqa kukanpi qhawarispaqa, Pachamama jampiwan jampinaykuta ñiwarqayku. Manaraq ripuchkaptintaq, karu urqupi, juk aysiri kasqanmanta willariwarqaykutaq. Aysiriqa, juk jatun jampiq runa, payqa wañuywan maqanakun, pichus wañuypa makinpiña kaptin, payqa kawsayman aysan, chayrayku aysiri sutin. Tataypis mamaypis wak runapis mana chay aysiri kasqanta iñirqankuchu. Jatun mamaytaqri, qhichi ninrilla uyarichkarqa.

Chay ch’isimanta iskay p’unchawninman, jatun mamaywan urqupi uwijaykuta michikuchkarqayku, chayllapi jatun mamay parlariwarqa.

—Waway, ¿manachu chay aysiriman mask’amusunman?

Manchikuspalla:

—Ari — ñirqani

Karutaña purirqayku, urqupi jallp’apis manaña kikinchu karqa, ch’aki ch’akilla, rumiraralla kasqa. Jinallapi juk thanta wasiman chamurqayku, wasi punkupiqa juk paya warmi sayarichkasqa. Jatun mamaytaq sach’a llanthupi chukuchiwaspa chay warmiwan parlamurqa. Parlay tukukapuptintaq, wasi chimpaman rirqayku, chay chimpapitaq juk thanta wasi sayachasqa, chay wasiqa mana wasillapisñachu, iskay pirqallapi sayachkasqa, mana punkunpis kasqañachu. Chay pirqapitaqri k’ullu chukuna kasqa, chaypi jatun mamayta chukuchirqanku, chukuptintaqri, tukuy llakiyninta pirqaman willakuchkarqa, tukuptintaq, pichus chay pirqa wasallamanta kutichirqa, qhari karqa, sinchi parlayniyuq. Ukhuypiqa ¡rassss! ñirichkani.

Chay runa ñisqanmanjinaqa, jatun tatayta jampiyta atinman. Chay jampikuy purichinapaqqa, jatun ninata jap’ichina kasqa, achkha luqututapis, ajitapis apamuna kasqa. Chaytaqri, ninaman jich’aykuspa q’usñichina kasqa.

Chayta uyarispaqa, urqumanta urakampuyku, jatun mamayqa ch’inllamanta uwijata qhatichkarqa, mana parlaspalla kakurqa.

Phichqa p’unchawmantaqri, jatun mamaywan jatun tataywan sumaqta parlarikusqanku. Paykunaqa chay aysiriwan jampichikamurqanku. Mamay parlasqanmanjina, jatun mamayqa jatun tatayta aysiri wasinman apasqa. Aysiri wasinpiña, jatun tatayta juk laqha wasiman wisq’aykusqanku. Chay wasi chawpinpitaq ninata jap’ichisqanku, chay lawraq ninaman uchuta jich’ana kasqa. Chaymanta, sumaqta punkuta wisq’aykuspa wasi ukhupi qhipachisqanku. Mana unaymantari, jatun tatayqa:

—¡Achhiy! ¡achhiy! — ñichkasqa.

Paypis jampichikuyta munaspachá, chay jaya q’usñita samarichkasqa, sinchita achhiptinpis mana punkuta kicharipunkuchu. Aysiri ñisqanmanjina, chay achhiykunawanqa jatun tataypa ajayun kutikapunqa, chay achhiywanqa, tukuy unquyninta wikch’upuchkan ñirqanku.

Jatun mamayqa thanta wasi punkullapi, chukurichkasqa, mana ancha unayninmanchu, mañana jatun tatay achhisqanta uyarikuqchu. Unaytawan suyarikuspaqa, punkuta kicharisqanku, chay ukhupiqa q’usñilla kasqa; tukuy yaykuqkunata achhirpachinpacha, mana samaytapis atirqankuchu. Jatun tatayqa chukunapi chukuspaqa, umanta qhasqunman tinkuchispa puñuqjinalla kasqa.

Qayllamuytawan, parlapayasqanku, mana uyarisqapischu. Tumpata makinta aysarpanku, manallataq. Jatun tatayqa wañupusqa, chayjina jaya q’usñita upispa samaspa ima wañupusqa. Chay llakiyqa, killa kuraqta wasipi purikun, tukuyninchikmanta jatun tatayta p’ampapurqanchik, manaña juktawan chay aysiriman rirqaykuñachu, manallataq runaman chay aysiri ruwachiwasqaykumanta willarqaykutaqchu, ch’inllamanta p’ampapurqanchik.