Atuqpa Chupan

Ayllunchikqa sunqu rurunchikpim

← Yupa 09 · índice

Atuqpa sunqu rurun

Ariruma Kowii

Shuk shunkulla, Allpa mama ama wañuchun, Llakirishka tuta, Tortolita corazoncito

Shuk shunkulla

Otavalo, 1978

Shuk shunkulla
shuk yuyaylla
shuk makilla
shuk shimilla
runa kashpaka
kana kanchik
¡karaju!
Takik runakuna
Pumpumkunata, tarantarankunata
quenakunata, runtaturkunata,
illapushna sinchi sinchi, wakachishunchik
Pututukunata
katik, katik, illapuchishunchik
Yachakkuna, Mamawakuna
Pachamamapi, waranka waranka
winaripaychik
Kunturkuna, Pumakuna Tarukakuna, Amarukuna
runakunapak yawarpi
ukshashina sisarichi
Wakakuna
tukuy pachakunapi
ñukanchikwan, pakta kachun
Sinchi runakuna
Allpakuna, pachakuna, tukuyllata
runa shimipi, shutichishka kachun
kutin, kutin shutichinkapak,
kallarishunchik.

Allpa mama ama wañuchun

Otavalo, junio 2000

Allpa Mama ama wañuchun
Inti yayapak
Killa Mamapak
manñapi, muyuypi
kuntur tushuyta
taruka tushuyta
sumakta sumakta tushushunchik.
Allpa Mama ama wañuchun
ñukanchik shunkuta
katun llakishna jicharichun sakishun
Ñukanchik shimiwan, chushak pachata
wiksayuk sakishun.
Punchapi rumpata rurashpa
Tutapi chawpi rumpata shinashpa
ñukanchik yayakunawan,
wawakunawan
kaynamanta, kunanmanta,
kaya pachamanta
rimaywan, ninanta ninanta rimashunchik.
Allpa Mama ama wañuchun
paypak ankupi, samaypi, wamankuna
kawsashpak katichun
tukuy, tukuy ñankunapi
ninata rupachishunchik
ankakunashna
mushuk chapanakunashna
tukuyta wakaychishunchik
Shamuk kausay
muskuykuna
ñakarikuna
sumak kawsaymanta samay
ama tukurichun
Allpa Mamapak makita
tukuy pachakunapi, alli allita
Wakaychishunchik.

Llakirishka tuta

Quito, diciembre 1993

Hatun llaktakunapi
wakcha kawsay wiñakukta rikuymanta tutaka,
ñana samanata ushakunchu llakikuna, yapalla yapalla wiñaymanta
puñuytapash ñana ushakunchu
puñukpipash muskuykunaka
mana alli muskuykunalla rikurinmi chaymanta ninanta mancharishpa
kutin kutin rikcharishpa
ñawita, kutin kutin jakurishpa
kayta chayta rikushpa, rikushpa alli alli rikushpa, shina, rikun:
Llakikunaka, mapa pankakunawanlla
pillurishka
Wikikunaka, wayrawan chukrichishka
Wiksakuna, atukshna yarkaymanta
kaparishpa, tutata, lankakrikukshina
rikurinmi.
Samay ñakarikkuna, chushak pachapi
urmashpa, ninanta waktarinmi
Yuyaykuna, wakcha sapipi, chinkarinmi.
Muskuyta, mana alli yuyaykuna, llakichin.
Shina kay llakipi, kawsana munayka
kawsaypak makita hapinata munaymanta
ninanta ninanta chutarishpa
kawsaypak makita
charina yayllami yallin.

Tortolita corazoncito

Cotacachi, 2023

Urpillay, shunkullay
Chukrichikpika
Ama wakarikuychu
Hampi yurata maskay
Ñapash hampirinkimi

Urpillay, shunkullay
Yarhachikpi, yakunayachikpi
Kukata akushpa,
sinchi tukuy

Urpillay, shunkullay
Llakikuna utukukukpi
Rasu urkuta rikuy
Paypak samaywan
Kushikunkimi.

Urpillay, shunkullay
Wañuy kimirikpi
Ñawita rikushpa
Kushikuy samaywan
manchachi, kallpachi.
Retrato de **Ariruma Kowii**

Ariruma Kowii

Payqa Otavalo (Ecuador) llaqtapi paqarirqa. Kichwasimipi harawiq aswan yupaychasqa. Paypa harawinkunaqa kichwa runakunapa kawsaynintam riqsichin, sasachukuyninta, kuchuchasqa kawsayninkuta, hawkalla kawsakunapaq pachamama yupaychaytapas. Harawinkunata qispichirqa kichwasimipi, kastillasimipipas. Kunanqa purichin “Taller de Oralidad y Escritura Creativa Kichwa” huñuta, Universidad Andina Simón Bolívarpi. Chaynallataqmi Coordinador de la Cátedra sobre Pueblos Indígenas de América Latina de la UASB-sede Ecuador y Coordinador del Doctorado en Estudios Culturales Latinoamericanos de la UASB.